Η Αρμενία προετοιμάζει αίτηση ένταξης στην ΕΕ

Η Αρμενία αγοράζει εδώ και δεκαετίες την ασφάλεια, το αέριο και το ψωμί της από τη Μόσχα. Τώρα δηλώνει ότι θέλει να μπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις 24 Αυγούστου, μιλώντας στη Βουλή, ο πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν είπε ότι το Γερεβάν «πιθανότατα» θα ξεκινήσει «σύντομα» την προεργασία για επίσημη αίτηση ένταξης. Πόσο ζυγίζει αυτή η κίνηση δεν θα κριθεί στις Βρυξέλλες, αλλά στους δασμούς, το αέριο και τις εξαγωγές που ακόμη δένουν τη χώρα με τη Ρωσία.

Ας ξεκινήσουμε από εκεί. Πάνω από το 80% του αερίου που καίει η χώρα έρχεται από τη Ρωσία (Interfax), ενώ σχεδόν όλο το σιτάρι και το μαγειρικό λάδι της περνούν από ρωσικές προμήθειες (Hetq). Ακόμη και το σταθερό φορτίο του ηλεκτρικού δικτύου στηρίζεται είτε σε ρωσικό αέριο είτε στο ρωσικό καύσιμο του πυρηνικού σταθμού του Μετσαμόρ, που συντηρεί η κρατική Rosatom (World Nuclear Association). Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο ακούστηκε η δήλωση Πασινιάν.

Τι ακριβώς είπε; Ο πρωθυπουργός περιέγραψε μια σειρά βημάτων: πρώτα επίσημη αίτηση, μετά η απάντηση της Επιτροπής για το τι απαιτείται, έπειτα ένας οδικός χάρτης μεταρρυθμίσεων και μόνο στο τέλος δημοψήφισμα (DW). Πίσω από τη δήλωση υπάρχει ήδη νόμος του 2025: τον Μάρτιο η αρμενική Βουλή τον ψήφισε με 64 ψήφους υπέρ και 7 κατά, και τον Απρίλιο τον υπέγραψε ο πρόεδρος Βααγκν Χατσατουριάν (UNN). Είναι όμως σήμα εκκίνησης, όχι αίτηση: δεν καταθέτει τίποτα στην Ένωση, δεν ανοίγει διαπραγματεύσεις, και επίσημη αίτηση δεν έχει ακόμη σταλεί (Brussels Signal).

Θεσμικά, η ένταξη αρχίζει μόνο με επίσημη αίτηση βάσει του άρθρου 49 της Συνθήκης της ΕΕ. Ακολουθεί γνώμη της Επιτροπής, και μετά οι 27 πρέπει να αποφασίσουν ομόφωνα πρώτα για καθεστώς υποψήφιας χώρας και ξανά ομόφωνα για άνοιγμα διαπραγματεύσεων (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Κάθε κράτος-μέλος κρατά δηλαδή βέτο σε κάθε βήμα. Σήμερα, μάλιστα, η σχέση των δύο πλευρών δεν είναι καν ενταξιακή: τη διέπει η CEPA, η Συνολική και Ενισχυμένη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης που ισχύει από το 2021 (EEAS). Ακόμη και η ίδια η Επιτροπή μιλά υποθετικά, ότι θα εξέταζε «με ενδιαφέρον» μια πιθανή αίτηση (Watson).

Δύο τελωνεία που δεν χωρούν μαζί

Το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι γραφειοκρατικό, είναι γεωοικονομικό. Η Αρμενία ανήκει στην Ευρασιατική Οικονομική Ένωση (EAEU), την τελωνειακή ένωση υπό ρωσική βαρύτητα με κοινό εξωτερικό δασμό και κοινά τεχνικά πρότυπα (RIA). Μια χώρα δεν μπορεί να κρατά αυτόν τον κοινό δασμό και ταυτόχρονα να υιοθετεί τη βαθιά εμπορική εναρμόνιση που ζητά η Ένωση. Τον Μάιο, οι ηγέτες Ρωσίας, Λευκορωσίας, Καζακστάν και Κιργιζίας ζήτησαν από το Γερεβάν να διαλέξει με δημοψήφισμα: ΕΕ ή EAEU (Interfax). Και ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ προειδοποίησε την ημέρα της δήλωσης Πασινιάν ότι η ευθυγράμμιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα θα φέρει «βαθιές αντιφάσεις» που «θα βλάψουν πρώτα την ίδια την Αρμενία» (RIA). Η πίεση δεν είναι καινούρια: η Μόσχα είχε ήδη ανακαλέσει τον πρεσβευτή της την άνοιξη, ζητώντας από το Γερεβάν να δηλώσει καθαρά πού ανήκει (To Brief).

Το ρίσκο έχει εξήγηση, και βρίσκεται στην τριετία 2021-2023. Έπειτα από επιθέσεις που το Γερεβάν αποδίδει στο Αζερμπαϊτζάν, σε έδαφος που θεωρεί αναγνωρισμένα δικό του, η Αρμενία επικαλέστηκε τη CSTO, τη ρωσικής ηγεσίας αμυντική συμμαχία των μετασοβιετικών κρατών, και ζήτησε βοήθεια που δεν ήρθε. Μετά την έξοδο των Αρμενίων από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ο Πασινιάν δήλωσε τον Σεπτέμβριο του 2023 ότι τα εξωτερικά συστήματα ασφαλείας στα οποία στηρίζεται η χώρα «δεν είναι αποτελεσματικά» (ARKA), και το 2024 πάγωσε τη συμμετοχή της στη συμμαχία (OC Media). Η ευρωπαϊκή στροφή δεν ήταν ιδεολογική επιλογή· ήταν αναζήτηση νέου εγγυητή αφού ο παλιός απέτυχε στο πεδίο.

Η ΕΕ βάζει μετρήσιμα ποσά, οι ΗΠΑ πλαίσια. Η Ένωση έχει δεσμεύσει πακέτο ανθεκτικότητας 270 εκατ. ευρώ για το 2024-2027 και προτείνει να γίνει αδασμολόγητο περίπου το 80% των αρμενικών εξαγωγών προς αυτήν (Ευρωπαϊκή Επιτροπή), ενώ χρηματοδοτεί με 30 εκατ. ευρώ τις αρμενικές ένοπλες δυνάμεις μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη (EEAS). Η Ουάσιγκτον υπέγραψε τον Μάιο χάρτη στρατηγικής εταιρικής σχέσης και συμφωνία για κρίσιμα ορυκτά και σπάνιες γαίες, μαζί με το TRIPP, το αμερικανικό πλαίσιο για τον διάδρομο μεταφορών στον Νότιο Καύκασο, χωρίς όμως δημοσιευμένα ποσά ειδικά για την Αρμενία (State Department). Για την Αθήνα, που αποκαλεί την Αρμενία «φυσικό εταίρο της Ευρώπης» και στηρίζει σταθερά την ευρωπαϊκή της πορεία, το διακύβευμα είναι διπλωματικό (Προεδρία).

Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν το Γερεβάν θέλει την Ευρώπη· το είπε καθαρά. Είναι αν μια οικονομία που στέλνει στη ρωσική αγορά το 94% των εξαγωγών φρούτων της (Hetq) αντέχει το τίμημα της αποδέσμευσης, και ποιος θα το πληρώσει πρώτος: ο αγρότης που δεν έχει άλλον αγοραστή ή το νοικοκυριό που ζει από ένα έμβασμα σταλμένο από τη Ρωσία.