Η Αθήνα υπόσχεται επιστροφές στη Ρουάντα· υπογραφή λείπει

Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης ανακοινώνει ότι την άνοιξη του 2027 θα αρχίσουν πιλοτικές μεταφορές μεταναστών σε εγκατάσταση στη Ρουάντα. Πριν από αυτές, το σχέδιο θα παρουσιαστεί στη Βιέννη στις 16 Νοεμβρίου και η συμφωνία θα υπογραφεί έως τον Ιανουάριο (eKathimerini). Οι μεταφορές θα αφορούν ανθρώπους που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ελλάδα και έχουν λάβει απόφαση επιστροφής. Η ρουανδική κυβέρνηση, αντίθετα, χαρακτηρίζει τις επαφές προκαταρκτικές, και ο υπουργός Εξωτερικών της, Ολιβιέ Ντουνχουνγκιρέχε, θεωρεί πρόωρο να δώσει λεπτομέρειες (RadioTV10).

Πέντε χώρες της ΕΕ σχεδιάζουν από κοινού αυτόν τον «κόμβο επιστροφών» εκτός Ένωσης: η Ελλάδα, η Γερμανία, η Αυστρία, η Δανία και η Ολλανδία. Ο Πλεύρης ονόμασε τη Ρουάντα επικρατέστερη επιλογή και την Ουγκάντα εναλλακτική. Επιβεβαίωσε έτσι όσα είχε μεταδώσει το πρακτορείο AFP στις 20 Οκτωβρίου (AFP μέσω Arab News, To Brief). Νέο είναι το χρονοδιάγραμμα. Παραμένει όμως στόχος του υπουργού και όχι ημερομηνίες συμφωνημένες με το Κιγκάλι.

Τέσσερα βήματα πριν από την πρώτη πτήση

Το πρώτο βήμα είναι η συμφωνία υποδοχής. Ο νέος ευρωπαϊκός κανονισμός για τις επιστροφές (2026/2280) απαιτεί χωριστή συμφωνία με την τρίτη χώρα, που να ορίζει τη διαδικασία, τους όρους παραμονής και τις ευθύνες της κάθε πλευράς (EUR-Lex). Τέτοιο κείμενο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Πηγές στη Χάγη είπαν στην ολλανδική εφημερίδα Telegraaf ότι η Ρουάντα δεν έχει ακόμη αποδεχθεί την πρόταση που της κατατέθηκε (Telegraaf). Η γερμανική κυβέρνηση, σε απάντηση προς τη γερμανική βουλή (Bundestag), ούτε επιβεβαιώνει ούτε διαψεύδει επαφές με συγκεκριμένη χώρα (Bundestag).

Το δεύτερο βήμα αφορά το ποιοι θα μεταφέρονται και με ποιους όρους. Ο Πλεύρης μιλά για ανθρώπους με απορριφθέν άσυλο που αρνούνται να συνεργαστούν για την επιστροφή τους. Τους υπόσχεται «νόμιμο καθεστώς διαμονής και άδεια εργασίας» και διαβεβαιώνει ότι «δεν πρόκειται για φυλάκιση» (ΤΑ ΝΕΑ). Ο κανονισμός όμως θέτει άλλο κριτήριο: απαιτεί ατομική απόφαση επιστροφής και εξαιρεί τους ασυνόδευτους ανηλίκους (EU Migration Law Blog). Η απόρριψη του ασύλου ή η άρνηση συνεργασίας δεν αρκούν από μόνες τους.

Για τους όρους παραμονής, ο υπουργός δεν έχει δώσει δεσμευτικό πλαίσιο για τη διάρκεια ή για τον φορέα που θα εκδίδει τις άδειες. Και ο κανονισμός δεν κατοχυρώνει από μόνος του άδεια εργασίας (EUR-Lex). Ο Ολλανδός υπουργός Ασύλου Μπαρτ φαν ντεν Μπρινκ ζητά περισσότερα: πρόσβαση σε υγεία και εκπαίδευση, εξαίρεση των ευάλωτων και των γονέων με μικρά παιδιά, και εποπτεία από διεθνή οργανισμό (ANP μέσω Ditjes en Datjes). Αυτά είναι αιτήματα της μίας πλευράς στη διαπραγμάτευση, όχι δεσμεύσεις της Ρουάντας.

Το τρίτο βήμα είναι η ανεξάρτητη παρακολούθηση, την οποία ο κανονισμός επίσης απαιτεί. Για ρόλο του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης κάνουν λόγο μόνο ελληνικές δηλώσεις (Υπουργείο Μετανάστευσης). Το βρετανικό Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε το 2023 ότι το τότε βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα δημιουργούσε πραγματικό κίνδυνο να σταλούν άνθρωποι πίσω σε χώρα όπου κινδυνεύουν (UK Supreme Court). Εκείνο το σχέδιο αφορούσε την εξέταση του ασύλου στη Ρουάντα, άρα η απόφαση δεν κρίνει αυτόματα το τωρινό. Δείχνει όμως τι θα ελέγξουν τα δικαστήρια.

Ο κανονισμός ζητά επίσης πρόβλεψη για την περίπτωση που η χώρα καταγωγής δεν δεχθεί πίσω τον άνθρωπο. Η γερμανική δεξαμενή σκέψης SWP επισημαίνει ότι η μεταφορά σε τρίτη χώρα δεν εξασφαλίζει από μόνη της αυτή την επανεισδοχή (SWP). Στο ίδιο πλαίσιο, η Κομισιόν πρότεινε στις 27 Οκτωβρίου να μπορεί η Frontex, ο ευρωπαϊκός οργανισμός συνοριοφυλακής και επιστροφών, να συνδράμει σε επιστροφές από μία χώρα εκτός ΕΕ σε άλλη. Μια τέτοια διαδρομή θα ήταν από τη Ρουάντα στη χώρα καταγωγής (Ευρωπαϊκή Επιτροπή). Η πρόταση χρειάζεται ακόμη έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.

Το τέταρτο βήμα είναι τα χρήματα. Ο Αυστριακός υπουργός Εσωτερικών Γκέρχαρντ Κάρνερ έχει πει ότι το ποιος πληρώνει παραμένει ανοιχτό (ORF). Δεν έχει δημοσιοποιηθεί ούτε ελληνικό ποσό ούτε συμφωνημένο αντάλλαγμα προς τη Ρουάντα. Οι πέντε έχουν δηλώσει ημερομηνίες, το Κιγκάλι όχι. Αυτό δίνει στη Ρουάντα διαπραγματευτικό πλεονέκτημα όταν έρθει η συζήτηση για το αντάλλαγμα.

Ούτε το μέγεθος του πιλότου ούτε ο χρόνος του έχουν καθοριστεί. Μια ανώνυμη διπλωματική πηγή μίλησε στο AFP για περίπου 20 ανθρώπους από κάθε χώρα, δηλαδή περίπου 100 συνολικά (AFP μέσω RTL Belgique). Καμία από τις πέντε κυβερνήσεις και ούτε η Ρουάντα δεν έχουν υιοθετήσει δημόσια τον αριθμό. Η ανακοίνωση του ελληνικού υπουργείου στις 7 Οκτωβρίου τοποθετούσε τις πρώτες επιστροφές στο δεύτερο εξάμηνο του 2027, όταν η Ελλάδα θα έχει την προεδρία της ΕΕ (Υπουργείο Μετανάστευσης, 7/10). Δεν έχει διευκρινιστεί αν αυτή η ημερομηνία και η «άνοιξη» αφορούν διαφορετικά στάδια.

Το πρώτο βήμα που θα μπορεί να επαληθευτεί είναι η Βιέννη. Το αυστριακό υπουργείο Εσωτερικών επιβεβαιώνει συνάντηση των πέντε στα μέσα Νοεμβρίου, στο περιθώριο της διάσκεψης μετανάστευσης της Βιέννης. Στόχος είναι να επιλεγεί χώρα εταίρος έως το τέλος του 2026, αλλά η ανακοίνωση δεν κατονομάζει ούτε τη Ρουάντα ούτε την 16η Νοεμβρίου (Αυστριακό ΥΠΕΣ). Αν εκεί ακουστεί όνομα χώρας, θα είναι η πρώτη κοινή δημόσια δέσμευση των πέντε. Μέχρι όμως να υπογράψει το Κιγκάλι κείμενο με όρους παραμονής και ανεξάρτητους ελεγκτές, η άνοιξη του 2027 παραμένει ελληνικός στόχος και όχι ευρωπαϊκό χρονοδιάγραμμα.