Ελληνοτουρκική διαμάχη για τις έρευνες του καλωδίου Κρήτης–Κύπρου

Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ζήτησε την 1η Οκτωβρίου να «συντονίζεται εκ των προτέρων» μαζί του κάθε πόντιση καλωδίου και κάθε επιστημονική έρευνα στην υφαλοκρηπίδα που διεκδικεί (υπουργείο Άμυνας Τουρκίας). Λίγες ώρες αργότερα ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης απάντησε για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου ότι «δεν θα ζητηθεί καμία άδεια για τέτοιο έργο» (News247). Η αντιπαράθεση δεν αφορά τόσο το ίδιο το καλώδιο. Αφορά κυρίως το πώς θα χαρακτηριστούν οι έρευνες βυθού που πρέπει να γίνουν πριν από την πόντισή του.

Το έργο, που διεθνώς ονομάζεται Great Sea Interconnector («Μεγάλη Θαλάσσια Διασύνδεση»), προβλέπει υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο από την Κρήτη ως την Κύπρο, με μελλοντική επέκταση προς το Ισραήλ. Τεχνικός υπεύθυνος είναι ο ΑΔΜΗΕ, ο διαχειριστής του ελληνικού δικτύου μεταφοράς ηλεκτρισμού. Σύμφωνα με εκτίμηση που του αποδίδεται, έχει ολοκληρωθεί περίπου το 60% των βυθομετρήσεων, δηλαδή της χαρτογράφησης του βυθού που θα καθορίσει την τελική διαδρομή ενός καλωδίου μήκους περίπου 900 χιλιομέτρων (Cyprus Mail). Το τμήμα που απομένει βρίσκεται κυρίως ανατολικά της Κάσου, στη θάλασσα προς την Κύπρο (Knews). Την περιοχή αυτή η τουρκική κάλυψη την παρουσιάζει σταθερά ως ζώνη όπου απαιτείται προηγούμενη συνεννόηση (HalkTV).

Η Άγκυρα στηρίζει την αξίωσή της στις δικές της θαλάσσιες οριοθετήσεις και σε δήλωση που κατέθεσε στον ΟΗΕ στις 18 Μαρτίου 2020 (υπουργείο Άμυνας Τουρκίας). Πρόκειται για τουρκική διεκδίκηση, όχι για οριοθετημένο σύνορο. Ακριβής χάρτης του εκκρεμούς τμήματος δεν έχει δημοσιευτεί.

Τρεις λέξεις, τρία διαφορετικά πράγματα

Γνωστοποίηση σημαίνει ότι η άλλη πλευρά λαμβάνει πληροφορίες για τον τόπο και τον χρόνο των εργασιών. Άδεια, ή συναίνεση, σημαίνει ότι χωρίς έγκριση η εργασία δεν γίνεται. Ο «συντονισμός» της τουρκικής ανακοίνωσης βρίσκεται κάπου ανάμεσα, και το νόημά του φαίνεται από την επόμενη φράση της: καμία «μη αδειοδοτημένη» δραστηριότητα δεν θα επιτραπεί.

Ανώνυμες πηγές τραβούν τη λέξη προς τις δύο άκρες. Τα Νέα μεταδίδουν ότι η Άγκυρα ζητά γραπτή ενημέρωση (Τα Νέα). Το Flash, αντίθετα, αποδίδει σε τουρκικούς διπλωματικούς κύκλους απαίτηση «συναίνεσης» (Flash). Καμία δημοσιοποιημένη διακοίνωση δεν επιβεβαιώνει κάποια από τις δύο εκδοχές. Ούτε επιβεβαιώνεται ότι στάλθηκε γραπτό αίτημα σε συγκεκριμένο αποδέκτη.

Γιατί η διαφορά ανακύπτει στις έρευνες

Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας κατοχυρώνει στα άρθρα 58 και 79 την ελευθερία πόντισης καλωδίων στην ΑΟΖ (Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη) και στην υφαλοκρηπίδα, με σεβασμό στα δικαιώματα του παράκτιου κράτους. Η συναίνεση για τη χάραξη της διαδρομής, που προβλέπει το άρθρο 79, αφορά τους αγωγούς και όχι τα καλώδια (Σύμβαση ΟΗΕ). Το άρθρο 246 της ίδιας σύμβασης, όμως, απαιτεί συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη θαλάσσια επιστημονική έρευνα. Και η τουρκική ανακοίνωση κατονομάζει ακριβώς την «επιστημονική έρευνα».

Για το ίδιο το καλώδιο, λοιπόν, η σύμβαση δίνει στην Αθήνα ισχυρό επιχείρημα, ενώ για τη χαρτογράφηση που προηγείται το ερώτημα μένει ανοιχτό. Αν οι βυθομετρήσεις θεωρηθούν τεχνική αποτύπωση που συνοδεύει την καλωδίωση, ισχύει η ελληνική θέση. Αν χαρακτηριστούν επιστημονική έρευνα, η Άγκυρα αποκτά νομικό έρεισμα. Η εντολή και η μεθοδολογία των νέων εργασιών δεν έχουν δημοσιοποιηθεί, οπότε ο χαρακτηρισμός δεν μπορεί ακόμη να κριθεί. Η Τουρκία, πάντως, επικαλείται τη λογική μιας σύμβασης στην οποία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος (ΟΗΕ, Συλλογή Συνθηκών), αν και επιμέρους κανόνες της μπορεί να ισχύουν ως εθιμικό δίκαιο.

Η Άγκυρα έχει δείξει στο παρελθόν ότι οι δηλώσεις της μπορούν να συνοδευτούν από παρουσία στη θάλασσα. Τον Ιούλιο του 2024 το ιταλικό ερευνητικό πλοίο Ievoli Relume εργαζόταν κοντά στην Κάσο εν μέσω τουρκικών αντιρρήσεων και ναυτικής παρουσίας (Hürriyet). Το πόσο από τη μετέπειτα καθυστέρηση οφείλεται στα τουρκικά πλοία δεν τεκμηριώνεται από δημόσια στοιχεία. Αυτή τη φορά τα ρεπορτάζ μιλούν για πλοίο γαλλικής σημαίας, μετά την πληροφορία ότι ο Εμανουέλ Μακρόν το προσέφερε στον Κυριάκο Μητσοτάκη (To Brief). Επίσημα κατονομασμένο σκάφος ή πρόγραμμα εργασιών δεν έχει ανακοινωθεί.

Το διακύβευμα έχει και οικονομική πλευρά. Ο πρόεδρος της Κύπρου Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε στις 14 Σεπτεμβρίου ότι η ετήσια κυπριακή καταβολή των 25 εκατ. ευρώ για το έργο θα αρχίσει όταν εκδοθεί ελληνική NAVTEX, δηλαδή ναυτική ειδοποίηση που δηλώνει την περιοχή και τον χρόνο εργασιών (Οικονομικός Ταχυδρόμος). Η πρώτη τέτοια ειδοποίηση έχει γίνει έτσι και πολιτικό ορόσημο για τη χρηματοδότηση.

Το επόμενο βήμα που μπορεί να ελεγχθεί είναι μια NAVTEX με αριθμό και συντεταγμένες ή ένα κατονομασμένο πλοίο με ημερομηνία απόπλου. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης έχει δεσμευτεί ότι η Ελλάδα θα εκδώσει τις αναγκαίες ειδοποιήσεις (υπουργείο Εξωτερικών). Έως τις 3 Οκτωβρίου, ωστόσο, δεν είχε εντοπιστεί δημόσια καμία νέα NAVTEX για το έργο. Αυτή η πράξη θα κρίνει την πρόοδο, όχι η ανεπιβεβαίωτη πληροφορία για γραπτή τουρκική απαίτηση. Μια NAVTEX, άλλωστε, ενημερώνει εξ ορισμού όλους, μαζί και την Τουρκία. Το διακύβευμα επομένως δεν είναι αν θα μάθει η Άγκυρα, αλλά αν η ενημέρωση θα μετατραπεί σε όρο. Η Αθήνα κρατά το ισχυρότερο επιχείρημα για το καλώδιο, όμως η μάχη δίνεται στη χαρτογράφηση που προηγείται.