Η Ευρώπη ετοιμάζεται για κόσμο τριών βαθμών

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσε στις 27 Οκτωβρίου πρόταση κανονισμού για την κλιματική ανθεκτικότητα. Με αυτήν, κάθε χώρα της ΕΕ θα σχεδιάζει την προστασία της για έναν πλανήτη θερμότερο κατά 3°C στο τέλος του αιώνα (Επιτροπή). Στο ίδιο σενάριο η πρόταση σημειώνει ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να θερμανθεί κατά μέσο όρο 4 έως 5 βαθμούς, και ζητά να είναι γνωστό από πριν ποια δημόσια αρχή αναλαμβάνει κάθε μεγάλο κλιματικό κίνδυνο (COM(2026) 730). Για να ισχύσει, πρέπει πρώτα να την εγκρίνουν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.

Την παρουσίασαν στις Βρυξέλλες η Τερέζα Ριμπέρα και ο Βόπκε Χούκστρα, με τίτλο «Ευρωπαϊκός Νόμος για την Κλιματική Ανθεκτικότητα». Η ιδέα διατυπώνεται απλά και έχει βαριές συνέπειες. Όλοι σχεδιάζουν με τους ίδιους αριθμούς και τις ίδιες προθεσμίες, και κάθε απειλή έχει δίπλα της το όνομα ενός υπευθύνου.

Γιατί τρεις βαθμοί γίνονται πέντε

Η κοινή τροχιά της πρότασης προβλέπει +1,5°C το 2030, +2°C το 2050 και +3°C το 2100, σε σύγκριση με την προβιομηχανική εποχή (πρόταση, άρθρο 4). Δεν πρόκειται για στόχο ούτε για βέβαιη πρόγνωση. Είναι τεστ αντοχής, όπως όταν ο μηχανικός υπολογίζει μια γέφυρα για τη χειρότερη πλημμύρα και όχι για τη μέση. Ο Χούκστρα επέμεινε ότι ο στόχος του 1,5°C παραμένει και ότι ο σχεδιασμός για το δυσμενές σενάριο δεν τον αντικαθιστά (POLITICO).

Πώς όμως οι τρεις βαθμοί γίνονται τέσσερις ή πέντε πάνω από την Ευρώπη; Το «3°C» είναι ο μέσος όρος όλου του πλανήτη, και ο πλανήτης είναι κυρίως ωκεανός. Σκεφτείτε μια παραλία τον Αύγουστο: η στεγνή άμμος καίει τα πόδια από το μεσημέρι, ενώ η θάλασσα δίπλα της μένει δροσερή. Το ίδιο συμβαίνει σε πλανητική κλίμακα. Οι στεριές ζεσταίνονται γρηγορότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, τον οποίο «μαλακώνουν» οι ωκεανοί, και στην Ευρώπη η διαφορά μεγαλώνει ακόμη περισσότερο λόγω περιφερειακών διεργασιών (Royal Meteorological Society). Για τον κάτοικο της Αθήνας αυτό δεν σημαίνει πέντε βαθμούς παραπάνω κάθε μέρα. Σημαίνει βαρύτερους τοπικούς κινδύνους, όπως καύσωνες και λειψυδρία.

Ποιος έχει εφημερία

Το χρονοδιάγραμμα ξεκινά από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, που θα συντάξει πανευρωπαϊκή εκτίμηση έως τις 30 Ιουνίου 2028. Ακολουθεί κάθε κράτος με δική του εκτίμηση κλιματικών κινδύνων έως τις 30 Ιουνίου 2029 και με εθνικό στρατηγικό σχέδιο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030. Και τα δύο θα επαναλαμβάνονται κάθε πέντε χρόνια (πρόταση, άρθρα 5 και 7). Τα σχέδια προσαρμογής δεν είναι καινούργια ιδέα, αφού ο ισχύων Ευρωπαϊκός Κλιματικός Νόμος ήδη τα απαιτεί (Κανονισμός 2021/1119). Νέα είναι το κοινό σενάριο, ο σταθερός κύκλος και η ρητή κατανομή ευθυνών.

Κάθε χώρα θα ορίζει μια κεντρική αρχή συντονισμού και μία ή περισσότερες αρχές για κάθε μείζονα κίνδυνο. Μοιάζει με πρόγραμμα εφημερίας που γράφεται πριν από την κρίση και όχι στη μέση της. Ο Χούκστρα διευκρίνισε ότι κάθε κράτος θα επιλέξει σε ποιο επίπεδο διοίκησης θα βάλει την ευθύνη (Euronews). Ένα ελληνικό παράδειγμα δείχνει τι είδους απόφαση θα καλύπτει το σχέδιο: στον καύσωνα του Ιουνίου 2024, ο Δήμος Αθηναίων ανακοίνωσε ότι επτά δημοτικές Λέσχες Φιλίας θα λειτουργούσαν ως κλιματιζόμενοι χώροι (Δήμος Αθηναίων). Σε ένα μελλοντικό σχέδιο θα έπρεπε να φαίνεται ποια αρχή αποφασίζει ένα τέτοιο άνοιγμα και ποια συντονίζει τις υπηρεσίες γύρω του. Ποια αρχή θα ορίσει τελικά η Ελλάδα δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί.

Η οργάνωση έχει μετρήσιμο αποτέλεσμα. Μελέτη σε 102 τοποθεσίες 14 ευρωπαϊκών χωρών συνέδεσε τα ολοκληρωμένα σχέδια προστασίας από τη ζέστη με περίπου 25% λιγότερους υπερβάλλοντες θανάτους από ακραία ζέστη, δηλαδή περίπου έναν στους τέσσερις (μελέτη). Το εύρημα αφορά όμως ολόκληρα πακέτα μέτρων και όχι μια απλή προειδοποίηση ή ένα όνομα σε έγγραφο. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος καταγράφει επίσης ότι το 2025 και τα 27 κράτη είχαν πολιτικές προσαρμογής, αλλά η αξιολόγηση συχνά ελέγχει αν υπάρχει σχέδιο και όχι αν μειώθηκε η έκθεση των ανθρώπων στον κίνδυνο (EEA).

Το μεγάλο κενό είναι τα χρήματα. Η πρόταση δεν δεσμεύει νέο κονδύλι ούτε για έργα των κρατών ούτε για ενίσχυση νοικοκυριών, και συνδέει τα μέτρα με τους διαθέσιμους πόρους (άρθρο 7(7)). Το Euronews αναφέρει δύο πηγές χρηματοδότησης: τον στόχο 35% για κλίμα και φύση στον υπό συζήτηση επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ και €30 δισ. από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για προσαρμογή έως το 2030. Κανένα από τα δύο δεν προέρχεται από αυτόν τον κανονισμό (Euronews).

Η διαδικασία που ακολουθεί είναι η συνήθης. Κοινοβούλιο και Συμβούλιο μπορούν να τροποποιήσουν το κείμενο και πρέπει να συμφωνήσουν στην ίδια τελική εκδοχή, ενώ στο Συμβούλιο αρκεί κατά κανόνα ειδική πλειοψηφία (Συμβούλιο). Ημερομηνία τελικής έγκρισης δεν έχει ανακοινωθεί.

Η Ευρώπη κρατά τον στόχο του 1,5°C, αλλά σταματά να χτίζει σαν να είναι βέβαιος. Ζητά για κάθε μεγάλο κλιματικό κίνδυνο ένα όνομα υπευθύνου γραμμένο από πριν. Το όνομα αυτό δεν κοστίζει τίποτα. Τα χρήματα για να κάνει η αρχή τη δουλειά της θα κριθούν στον επόμενο προϋπολογισμό της Ένωσης.