Η Κομισιόν θέλει λιγότερα βέτο στη διεύρυνση

Σήμερα αρκεί μία κυβέρνηση από τις 27 για να μείνει μια υποψήφια χώρα κολλημένη στο ίδιο στάδιο των διαπραγματεύσεων με την ΕΕ. Στις 6 Οκτωβρίου η Κομισιόν πρότεινε αυτά τα ενδιάμεσα βήματα να αποφασίζονται με ειδική πλειοψηφία. Πρότεινε επίσης να μπαίνει στις συνθήκες των νέων μελών δικλίδα 15 ετών για σοβαρές παραβιάσεις του κράτους δικαίου (COM(2026) 705). Αν η πρόταση εφαρμοστεί, αλλάζει το σημείο όπου η Αθήνα μπορεί να πιέσει την Αλβανία.

Οι διαπραγματεύσεις ένταξης χωρίζονται σε ομάδες κεφαλαίων. Σε καθεμία η ΕΕ ελέγχει πόσο έχει προσαρμόσει η υποψήφια χώρα τους κανόνες της και θέτει ορόσημα πριν προχωρήσει. Για να ανοίξει μια ομάδα χρειάζεται σήμερα ομοφωνία, και η Ουκρανία δείχνει τι σημαίνει αυτό στην πράξη. Άνοιξε δύο ομάδες το καλοκαίρι, αλλά η Ουγγαρία μπλόκαρε τις επόμενες, επικαλούμενη την ουγγρική μειονότητα στην Υπερκαρπαθία (DW).

Φρένο στη διαδρομή, κλειδί στην πόρτα

Το πακέτο παρουσίασε η επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε τη διεύρυνση γεωπολιτική επιταγή (Κομισιόν). Η πρόταση περνά σε ειδική πλειοψηφία το άνοιγμα ομάδων κεφαλαίων, καθώς και «άλλες ενδιάμεσες αποφάσεις» που δεν απαριθμεί. Ειδική πλειοψηφία σημαίνει τουλάχιστον 15 από τα 27 κράτη, που να εκπροσωπούν το 65% του πληθυσμού (Q&A Κομισιόν). Η τελική αποδοχή νέου μέλους μένει ομόφωνη, όπως ορίζει το άρθρο 49 της Συνθήκης (EUR-Lex). Ένα κράτος θα έχανε δηλαδή το φρένο στη μέση της διαδρομής, αλλά θα κρατούσε το βέτο στο τέλος της.

Η ελληνική συνέπεια αφορά την Αλβανία. Αν το άνοιγμα των αλβανικών ομάδων περνούσε με ειδική πλειοψηφία, η Αθήνα δεν θα μπορούσε πλέον να παγώσει μόνη της ένα ενδιάμεσο βήμα. Για να διεκδικήσει εγγυήσεις για το κράτος δικαίου ή για τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας, θα χρειαζόταν συμμάχους (ΕΡΤ). Το βέτο στην τελική προσχώρηση και η κύρωση από τη Βουλή μένουν. Η μόχλευση επομένως δεν χάνεται. Μεταφέρεται στο τελευταίο βήμα, όπου ένα «όχι» κοστίζει πολιτικά πολύ περισσότερο από ένα πάγωμα στη μέση. Επώνυμη ελληνική κυβερνητική αντίδραση ειδικά στο κείμενο δεν εντοπίστηκε δημόσια.

Η Κομισιόν ζητά κάτι ακόμη από τα νέα μέλη. Θα δηλώνουν ότι, για ένα διάστημα που δεν έχει οριστεί, δεν θα μπλοκάρουν μελλοντικές διευρύνσεις λόγω διμερών διαφορών. Η Κος διευκρίνισε ότι η δήλωση θα είναι εθελοντική και θα μείνει εκτός της συνθήκης προσχώρησης (tportal). Το πρόβλημα έχει ιστορικό: τον Δεκέμβριο του 2008 η Σλοβενία μπλόκαρε το άνοιγμα οκτώ κροατικών κεφαλαίων εξαιτίας της συνοριακής διαφοράς των δύο χωρών (RFE/RL). Τα παλαιά μέλη, και η Ελλάδα μαζί τους, δεν αναλαμβάνουν καμία τέτοια δέσμευση.

Η δικλίδα των 15 ετών

Το δεύτερο σκέλος της πρότασης αφορά όσους έχουν ήδη μπει. Στα πρώτα 15 χρόνια μετά την ένταξη, η ΕΕ θα μπορεί να ενεργοποιήσει ειδική δικλίδα, αν το νέο μέλος διαπράξει σοβαρή παραβίαση των ευρωπαϊκών αξιών ή της καλόπιστης συνεργασίας (Euronews). Τη διαδικασία την ξεκινά η Κομισιόν ή αιτιολογημένο αίτημα κρατών. Το μέτρο θεωρείται εγκεκριμένο, εκτός αν το Συμβούλιο το απορρίψει με ειδική πλειοψηφία (COM(2026) 705).

Δεν πρόκειται για δοκιμαστική περίοδο με κομμένη ψήφο. Τα 15 χρόνια ορίζουν μόνο πότε μπορεί να κινηθεί η διαδικασία. Αναστολή ψήφου στο Συμβούλιο προβλέπεται μόνο για ιδιαίτερα σοβαρές περιπτώσεις, με αναλογικότητα και δικαστικό έλεγχο (Q&A Κομισιόν).

Η σύγκριση με το άρθρο 7, τη σημερινή διαδικασία για παραβιάσεις των αξιών από κράτος μέλος, δείχνει τι αλλάζει. Εκεί, για να διαπιστωθεί «σοβαρή και διαρκής παραβίαση», χρειάζεται ομοφωνία όλων των άλλων κρατών. Μόνο μετά από αυτή τη διαπίστωση μπορεί να ανασταλεί η ψήφος (EUR-Lex). Οι διαδικασίες για την Πολωνία και την Ουγγαρία δεν έφτασαν ποτέ σε αναστολή, και η πολωνική έκλεισε το 2024 (Ευρωκοινοβούλιο). Η Κομισιόν δεν γράφει ότι το άρθρο 7 απέτυχε· παρουσιάζει τη νέα δικλίδα ως συμπλήρωμά του. Στην πράξη όμως αντιστρέφει τη λογική. Στο άρθρο 7 χρειάζονται όλοι για να επιβληθεί το μέτρο, ενώ στη νέα δικλίδα θα χρειάζεται πλειοψηφία για να μπλοκαριστεί.

Η πρώτη δοκιμή θα είναι πιθανότατα το Μαυροβούνιο. Έχει ανοίξει και τα 33 κεφάλαια και έχει κλείσει προσωρινά τα 18, ενώ η Κομισιόν ετοιμάζει ήδη τη συνθήκη προσχώρησής του (RTCG). Ο πρωθυπουργός Μιλόικο Σπάγιτς δέχεται σαφείς και αναλογικούς ελέγχους, αλλά ζητά πλήρη δικαιώματα μέλους (Avaz). Το γραφείο του Αυστριακού καγκελαρίου Κρίστιαν Στόκερ αντέδρασε επιφυλακτικά θετικά. Ζήτησε πάντως να μη γίνει η μεταρρύθμιση πρόσχημα για να καθυστερήσει το Μαυροβούνιο (ORF).

Για να γραφτεί η δικλίδα σε συνθήκη προσχώρησης, χρειάζονται ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου, συναίνεση του Ευρωκοινοβουλίου, συμφωνία με την υποψήφια χώρα και κύρωση από κάθε κράτος (EUR-Lex). Η ανακοίνωση δεν έχει αλλάξει ακόμη κανέναν κανόνα. Ανοίγει απλώς τη συζήτηση με τα κράτη μέλη και το Ευρωκοινοβούλιο. Και για να μπει η δικλίδα στη συνθήκη του Μαυροβουνίου, η Κομισιόν θα χρειαστεί ακριβώς αυτό που θέλει να περιορίσει στα ενδιάμεσα στάδια: τη συναίνεση και των 27, μίας προς μίας.