Μόλις 69 παιδοψυχιατρικές κλίνες για όλη την Ελλάδα

Φαντάσου έναν 17χρονο σε οξεία ψυχική κρίση, ένα βράδυ εφημερίας. Για το σύστημα είναι ανήλικος, αλλά συχνά πολύ «μεγάλος» για την παιδοψυχιατρική μονάδα που δέχεται παιδιά έως τα 16, και πολύ ευάλωτος για να μπει σε ψυχιατρικό θάλαμο ενηλίκων. Σε αυτή τη νεκρή ζώνη βάζει αριθμό μια νέα ειδική έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, που δημοσιοποιήθηκε στις 24 Αυγούστου: σε όλη τη χώρα λειτουργούν μόλις 69 κλίνες ψυχιατρικής νοσηλείας ανηλίκων (SEPE, Healthview).

Πόσο λίγες είναι; Το κρίσιμο ηλικιακό φάσμα 14-18, για ολόκληρη την Αττική και τη Νότια Ελλάδα, ακουμπά ουσιαστικά σε 10 κλίνες στο Σισμανόγλειο (News247), ενώ ολόκληρη η Ήπειρος δεν έχει καμία μονάδα νοσηλείας (Artinos). Σε ευρωπαϊκή σύγκριση η Ελλάδα βρίσκεται σχεδόν στο κάτω άκρο, με περίπου 3,2 κλίνες ανά 100.000 ανηλίκους, όταν η Γερμανία έχει είκοσι φορές περισσότερες (PMC). Και η ανάγκη μεγαλώνει: ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι 1 στα 7 παιδιά και εφήβους στην ευρωπαϊκή περιφέρεια ζει με πρόβλημα ψυχικής υγείας (WHO Europe).

Γιατί όμως ο 17χρονος δεν χωράει πουθενά; Πολλές μονάδες κόβουν στα 16. Ένας 15χρονος βρίσκει ακόμη θέση στο παιδοψυχιατρικό κομμάτι· ο 17χρονος είναι ο ίδιος άνθρωπος, νομικά ανήλικος, αλλά μένει σε μια γέφυρα που σταματά λίγα μέτρα πριν την απέναντι όχθη (News247).

Μια κλίνη δεν είναι ένα κρεβάτι

Και ακόμη κι όταν υπάρχει η σωστή θέση, μπορεί να μην είναι πραγματικά διαθέσιμη. Μια κλίνη είναι σαν θέση αεροπλάνου χωρίς πλήρωμα: υπάρχει φυσικά, αλλά χωρίς παιδοψυχίατρο, σταθερή νοσηλευτική ομάδα και κάλυψη εφημεριών δεν «πετάει». Το Σισμανόγλειο, με πληρότητα κοντά στο 100% και λίστα αναμονής, το δείχνει καθαρά (Healthview). Το μοτίβο δεν είναι καινούριο: η ίδια υποστελέχωση που κάνει αδύνατη την προστασία ασθενών και εργαζομένων στις ψυχιατρικές δομές ενηλίκων (To Brief) εμφανίζεται εδώ στην πιο ευάλωτη εκδοχή της.

Υπάρχει και δεύτερος τρόπος να χαθεί μια κλίνη: να μην αδειάσει ποτέ. Όταν λείπει η φροντίδα μετά το εξιτήριο, το παιδί μένει νοσηλευόμενο επειδή δεν έχει πού αλλού να πάει· η Καθημερινή περιγράφει ανήλικη που έμεινε 14 μήνες σε κλινική ώσπου να βρεθεί κατάλληλη δομή (Καθημερινή). Το δίκτυο είναι αραιό και πριν το νοσοκομείο: το ΕΚΕΨΥΕ, βασικός κρατικός φορέας κοινοτικής ψυχικής υγείας, λειτουργεί με 136 κενές θέσεις στις 246 (Eteron), ενώ στα σχολεία αναλογεί περίπου ένας ψυχολόγος ανά πέντε μονάδες (ΤΑ ΝΕΑ). Έτσι περισσότερες κρίσεις φτάνουν αργά και βαριά στο νοσοκομείο, μια αλυσίδα λογική και ορατή αλλά όχι ακόμη εθνικά μετρημένη (Lawspot).

Ότι αυτό δεν είναι θεωρία το δείχνει μια μελέτη στα αρχεία της Εισαγγελίας Ανηλίκων Αθηνών: σχεδόν οι μισές ακούσιες ψυχιατρικές αξιολογήσεις ανηλίκων γίνονταν ήδη μέσα σε κλινική ενηλίκων, και εκεί τρεις στους τέσσερις κατέληγαν σε ακούσια νοσηλεία, έναντι ενός στους τέσσερις στις παιδοψυχιατρικές μονάδες (PMC). Η μελέτη βλέπει συσχέτιση, όχι από μόνη της απόδειξη αιτίας· όμως η πρώτη πόρτα που ανοίγει φαίνεται να καθορίζει, εν μέρει, την τύχη του παιδιού.

Γιατί μετράει σε ποιον θάλαμο

Η διεθνής αρχή, το άρθρο 37 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού, ορίζει ότι ο ανήλικος που στερείται την ελευθερία του χωρίζεται από τους ενήλικες (ICRC). Σε θάλαμο ενηλίκων λείπει η παιδοψυχιατρική εξειδίκευση και το αναπτυξιακό πλαίσιο, και η έκθεση καταγράφει ανηλίκους εκτεθειμένους σε βίαιες ή γενετήσιες συμπεριφορές ενηλίκων ασθενών (eKathimerini). Δεν είναι όμως κάθε εισαγωγή η ίδια: μια σύντομη παραμονή με χωριστό χώρο, εξειδικευμένη επίβλεψη, γονική παρουσία και όσο το δυνατόν μικρότερη διάρκεια απέχει πολύ από μια παρατεταμένη νοσηλεία σε μικτό θάλαμο χωρίς πρόγραμμα (PMC).

Υπάρχει μεταρρύθμιση σε εξέλιξη: ο νόμος 5129/2024 μετέφερε τις δομές ψυχικής υγείας στις υγειονομικές περιφέρειες, και μέσω Ταμείου Ανάκαμψης και ΕΣΠΑ προκηρύσσονται δεκάδες νέες μονάδες (Eteron, Υπουργείο Υγείας). Οι περισσότερες όμως είναι κοινοτικές δομές και κέντρα ημέρας, όχι κλίνες οξείας νοσηλείας, οπότε το σημείο συμφόρησης μένει ανέγγιχτο. Δύο μονάδες εφήβων, σε Βούλα και Αγία Βαρβάρα, στήθηκαν αλλά δεν άνοιξαν ποτέ πλήρως, ελλείψει προσωπικού (2η ΥΠΕ).

Πίσω από τους αριθμούς είναι η καθημερινότητα μιας οικογένειας. Μπορεί να περάσει από εισαγγελέα, ΕΚΑΒ και εφημερεύον νοσοκομείο και, στο τέλος, να μη βρει διαθέσιμη εφηβική κλίνη. Τότε αρχίζει η αναζήτηση όχι της κατάλληλης, αλλά της λιγότερο ακατάλληλης λύσης: μια μεταφορά σε άλλη πόλη, μια αναμονή, ή ένα κρεβάτι σε θάλαμο ενηλίκων. Για έναν έφηβο σε κρίση στην Αττική, η σωστή πόρτα είναι ουσιαστικά μία. Κι όταν είναι γεμάτη, το σύστημα δεν σταματά, απλώς εκτρέπεται.