Πέθανε στη Χάγη ο Μλάντιτς, καταδικασμένος για γενοκτονία

Ο Ράτκο Μλάντιτς πέθανε στις 27 Αυγούστου 2026, νοσηλευόμενος σε νοσοκομειακή δομή του ΟΗΕ στη Χάγη, σε ηλικία 84 ετών, ενώ εξέτιε ισόβια (OPB/AP, Reuters). Πέθανε ως τελεσίδικα καταδικασμένος: ένοχος σε 10 από τις 11 κατηγορίες, με βαρύτερη τη γενοκτονία περισσότερων από 8.000 ανδρών και αγοριών στη Σρεμπρένιτσα τον Ιούλιο του 1995.

Καταδικάστηκε για τέσσερα σύνολα πράξεων: τη Σρεμπρένιτσα, την εκστρατεία βίαιης εκδίωξης μη Σέρβων από δήμους της Βοσνίας, την πολιορκία του Σαράγεβο και την ομηρία προσωπικού του ΟΗΕ. Ως αρχηγός του επιτελείου του στρατού των Σερβοβοσνίων, δικάστηκε στο ICTY, το ποινικό δικαστήριο του ΟΗΕ για την πρώην Γιουγκοσλαβία· η έφεση του 2021, στον Μηχανισμό που κληρονόμησε τις εκκρεμότητές του, επικύρωσε στο σύνολό τους τις καταδίκες και τα ισόβια (Center for Global Law and Justice).

Γιατί «γενοκτονία» και όχι απλώς σφαγή

Η Σρεμπρένιτσα ήταν από το 1993 «ασφαλής ζώνη» του ΟΗΕ, δηλαδή περιοχή που υποτίθεται πως προστατευόταν από επίθεση (UNSC Res. 819). Τον Ιούλιο του 1995 ο θύλακας έπεσε. Γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι απομακρύνθηκαν βίαια, ενώ οι άνδρες και τα αγόρια χωρίστηκαν και εκτελέστηκαν οργανωμένα σε αποθήκες, σχολεία και χωράφια, με τις σορούς να θάβονται σε ομαδικούς τάφους και συχνά να ξεθάβονται για να χαθούν τα ίχνη. Πάνω από 1.000 άνθρωποι παραμένουν ακόμη αγνοούμενοι (UN News).

Ο μαζικός φόνος από μόνος του θα μπορούσε να μείνει έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, πράξη μέσα σε συστηματική επίθεση κατά αμάχων. Ο χαρακτηρισμός «γενοκτονία» απαιτεί κάτι παραπάνω: πρόθεση να καταστραφεί, εν όλω ή εν μέρει, μια προστατευόμενη ομάδα ως ομάδα. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, στην ξεχωριστή δίκη της Βοσνίας κατά της Σερβίας, έκρινε το 2007 ότι το μοτίβο (συστηματικός διαχωρισμός, συντονισμένες εκτελέσεις, απόκρυψη σορών) έδειχνε ακριβώς τέτοιο σχέδιο εξαφάνισης της μουσουλμανικής κοινότητας της περιοχής (ICJ). Στη δική του δίκη, πάντως, το ποινικό δικαστήριο τον αθώωσε από μια δεύτερη κατηγορία γενοκτονίας για άλλους δήμους, επειδή εκεί δεν αποδείχθηκε η ίδια ειδική πρόθεση.

Ο Μλάντιτς δεν καταδικάστηκε επειδή «ήταν ο αρχηγός», αλλά με βάση την ατομική διοικητική ευθύνη: είχε πραγματικό έλεγχο στους υφισταμένους του, γνώριζε τα εγκλήματα και δεν τα εμπόδισε (Guide to Humanitarian Law). Η καταδίκη έδεσε δύο διαφορετικά εγκληματικά σύνολα, τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα και την πολύχρονη εκστρατεία τρόμου με ελεύθερους σκοπευτές και βομβαρδισμούς στο Σαράγεβο, με έναν διοικητή στην κορυφή (RFE/RL). Το βάρος της υπόθεσης δεν είναι ότι «ανακαλύφθηκε» η ευθύνη του διοικητή, αλλά ότι εφαρμόστηκε σε έναν από τους πιο προβεβλημένους στρατιωτικούς ηγέτες της Ευρώπης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Η σύλληψή του το 2011, ύστερα από σχεδόν 16 χρόνια φυγοδικίας, δείχνει το πρακτικό όριο αυτής της δικαιοσύνης: το δικαστήριο γράφει εντάλματα, αλλά για να φτάσει κάποιος στο εδώλιο χρειάζεται κρατική συνεργασία. Είναι το ίδιο όριο που δοκιμάζεται σήμερα, καθώς η διεθνής ποινική δικαιοσύνη δέχεται ανοιχτές πιέσεις (To Brief).

Δύο μνήμες, όχι ισότιμες

Για τα θύματα, ο θάνατος έκλεισε μια βιολογική διαδρομή, όχι την υπόθεση. Οι ενώσεις επιζώντων και οι Μητέρες της Σρεμπρένιτσα είπαν ότι «πέθανε ο άνθρωπος, όχι τα εγκλήματα», και κράτησαν ως ουσιώδες πως έμεινε στη φυλακή ως το τέλος (Avaz). Ο επικεφαλής του Μνημείου της Σρεμπρένιτσα σημείωσε ότι ο θάνατος αφήνει άθικτους τους μαζικούς τάφους και τις δικαστικές αποφάσεις (Reuters).

Στη Republika Srpska, τη σερβική οντότητα της Βοσνίας, και σε φιλοκυβερνητικά σερβικά μέσα η εικόνα αντιστρέφεται: ο καταδικασμένος για γενοκτονία γίνεται «στρατηγός», «υπερασπιστής» ή «θύμα της Χάγης», και ο Σέρβος ηγέτης της οντότητας Μίλοραντ Ντόντικ μίλησε ευθέως για «δολοφονία» (Aloonline). Αυτή η αφήγηση σκοντάφτει όμως στον ίδιο τον φάκελο: το δικαστήριο τον αθώωσε από ένα δεύτερο σκέλος γενοκτονίας, κάτι που δύσκολα δένει με μια «στημένη δίκη» εναντίον ενός Σέρβου.

Οι δύο μνήμες δεν είναι ισότιμες εκδοχές της ιστορίας: η μία στηρίζεται σε δύο βαθμούς δικαστικού ελέγχου, η άλλη σε άρνηση που καταγράφεται. Μόνο το τελευταίο έτος αναφοράς, το Μνημείο κατέγραψε 149 περιστατικά άρνησης της γενοκτονίας, με μεγάλο μέρος τους να προέρχεται από τη σερβική οντότητα και τη Σερβία (Radio Slobodna Evropa).

Μία εβδομάδα πριν πεθάνει, στις 20 Αυγούστου, η πρόεδρος του Μηχανισμού Graciela Gatti Santana απέρριψε αίτημα της υπεράσπισης να μεταφερθεί σε νοσοκομείο ή μονάδα παρηγορικής φροντίδας στη Σερβία, παρότι ιατρική έκθεση της 14ης Αυγούστου τον περιέγραφε στο τελικό στάδιο ζωής, με θάνατο πιθανό «ανά πάσα στιγμή» (Sarajevo Times). Το σκεπτικό ήταν ότι η επικείμενη πιθανότητα θανάτου δεν αρκεί από μόνη της ως νομικό θεμέλιο αποφυλάκισης, ενώ η φροντίδα στην Ολλανδία κρίθηκε επαρκής. Η ψηφοφορία, κατά δημόσιες αναφορές, ήταν οριακή, τρεις προς δύο (N1 BiH).

Ο Μηχανισμός του ΟΗΕ ανακοίνωσε πλέον δύο διαδικασίες για τις συνθήκες του θανάτου: υποχρεωτική έρευνα των ολλανδικών αρχών και ανεξάρτητη δικαστική διερεύνηση (IRMCT). Ο φάκελος της ποινής είναι κλειστός· αυτές οι δύο έρευνες μόλις άνοιξαν.