Το πόρισμα εισηγείται ανθρώπινο έλεγχο στους αλγόριθμους των πλατφορμών

Στις 5 Οκτωβρίου η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως παρέλαβε πόρισμα νομοπαρασκευαστικής επιτροπής για τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης στη διαχείριση εργαζομένων. Η επιτροπή εξέτασε αποφάσεις που παίρνουν σήμερα αλγόριθμοι, όπως ποιος θα πάρει δουλειά και ποιος θα την χάσει. Το πόρισμα στάλθηκε στους κοινωνικούς εταίρους για να διαμορφωθεί το τελικό νομοσχέδιο, που ακόμη δεν υπάρχει (Υπουργείο Εργασίας).

Πάρτε έναν διανομέα που ένα πρωί ανοίγει την εφαρμογή και βρίσκει τον λογαριασμό του σε αναστολή, ύστερα από μια αυτόματη αξιολόγηση της απόδοσής του. Δεν ξέρει ποιος το αποφάσισε ούτε γιατί. Μια ευρωπαϊκή οδηγία για την εργασία μέσω πλατφορμών, την οποία η Ελλάδα οφείλει να ενσωματώσει έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026, απαγορεύει να αποφασίζει μόνο του ένα αυτοματοποιημένο σύστημα για τον περιορισμό ή το κλείσιμο λογαριασμού και για την άρνηση πληρωμής. Για τέτοιες αποφάσεις θα χρειάζονται ανθρώπινη κρίση και γραπτή αιτιολογία. Αν ο διανομέας ζητήσει επανεξέταση, θα πρέπει να πάρει τεκμηριωμένη απάντηση μέσα σε δύο εβδομάδες, ακόμη κι αν είναι τυπικά ελεύθερος επαγγελματίας, όπως ορίζει το άρθρο 3(3) (Οδηγία 2024/2831).

Το αίτημα υπάρχει ήδη στον δρόμο. Τον Ιούλιο σωματείο διανομέων της efood ζήτησε «αλγοριθμική διαφάνεια». Οι διανομείς υποστήριξαν ότι δεν γνωρίζουν με ποια κριτήρια μοιράζονται οι παραγγελίες και ορίζεται η αμοιβή ανά παραγγελία (prin.gr). Σήμερα ένας διανομέας στηρίζεται κυρίως στον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR), που του δίνει πρόσβαση στα δεδομένα του. Ειδικές εγγυήσεις ο κανονισμός προβλέπει μόνο για αποφάσεις που λαμβάνονται αποκλειστικά αυτόματα και έχουν σοβαρές συνέπειες (GDPR). Πρακτικά, ο διανομέας μπορεί να μάθει τι ξέρει η εταιρεία γι' αυτόν. Δεν μπορεί να μάθει γιατί πήρε λιγότερες δουλειές χθες.

Η οδηγία προσθέτει γραπτή ενημέρωση για κάθε σύστημα που παρακολουθεί ή επηρεάζει την εργασία, καθώς και αναλυτικότερη πληροφόρηση όταν ο εργαζόμενος τη ζητήσει. Απαγορεύει επίσης την επεξεργασία ιδιωτικών συνομιλιών και δεδομένων εκτός ωραρίου (Οδηγία 2024/2831). Ένα όριο παραμένει: η απλή μείωση των αναθέσεων δεν εξισώνεται αυτομάτως με απενεργοποίηση λογαριασμού.

Μισθωτός ή ελεύθερος επαγγελματίας;

Το δεύτερο σκέλος της οδηγίας αγγίζει το πιο ακριβό ερώτημα: ποιος είναι στην πραγματικότητα εργοδότης. Όταν τα γεγονότα δείχνουν ότι η πλατφόρμα διευθύνει και ελέγχει τον εργαζόμενο, ισχύει μαχητό τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι η σχέση θεωρείται μισθωτή, εκτός αν η πλατφόρμα αποδείξει το αντίθετο. Ο επαναχαρακτηρισμός πάντως δεν γίνεται αυτόματα (Οδηγία 2024/2831).

Ο ελληνικός νόμος ξεκινά από την αντίθετη υπόθεση. Το άρθρο 69 του Ν. 4808/2021 τεκμαίρει ανεξάρτητη εργασία όταν συντρέχουν μαζί τέσσερα στοιχεία ευελιξίας. Ανάμεσά τους είναι η δυνατότητα να αρνείται κανείς αναθέσεις και να διαλέγει πότε δουλεύει (ΦΕΚ, Ν. 4808/2021). Στην ίδια λογική στηρίζεται και η Wolt, η οποία υποστηρίζει ότι πολλοί συνεργάτες της είναι ανεξάρτητοι επαγγελματίες που επιλέγουν χρόνο και τόπο εργασίας (LiFO). Το διακύβευμα είναι συγκεκριμένο. Αν μια σχέση αναγνωριστεί ως μισθωτή, οι εισφορές και οι εργοδοτικές υποχρεώσεις περνούν στην πλατφόρμα. Κανείς δεν έχει εξηγήσει δημόσια πώς θα συνυπάρξουν τα δύο τεκμήρια.

Πού βρίσκεται το ελληνικό σχέδιο

Το υπουργείο περιγράφει προτάσεις για περιορισμό ευαίσθητων δεδομένων, για ενημέρωση, για ανθρώπινη εποπτεία και για επανεξέταση αποφάσεων (Υπουργείο Εργασίας). Το πλήρες πόρισμα δεν έχει δημοσιευθεί. Δεν έχει γίνει γνωστό ποιοι κοινωνικοί εταίροι το έλαβαν, ούτε ποια αρχή θα ελέγχει και με ποιες κυρώσεις. Το ίδιο υπουργείο είχε παρουσιάσει τον Μάιο νομοσχέδιο για τη μισθολογική διαφάνεια, μεταφέροντας μια άλλη ευρωπαϊκή οδηγία (To Brief). Αυτή τη φορά η οδηγία ορίζει και τι πρέπει να περιέχει ο ελληνικός νόμος. Οι κυρώσεις πρέπει να είναι αποτρεπτικές. Οι πλατφόρμες θα δίνουν στις αρχές στοιχεία για τον αριθμό των εργαζομένων και το καθεστώς τους, και κατόπιν αιτήματος για τις ώρες και το μέσο εισόδημα (Οδηγία 2024/2831). Σήμερα δεν υπάρχει καν επίσημος ελληνικός αριθμός εργαζομένων μέσω πλατφορμών.

Ανοιχτό μένει και το εύρος των κανόνων. Η ανακοίνωση του υπουργείου μιλά για όρια «στους χώρους εργασίας». Η Κεραμέως έδωσε ως παραδείγματα την ανάθεση δουλειάς και τη διακοπή συνεργασίας. Ανέφερε όμως και την προαγωγή, που ελάχιστα αφορά έναν διανομέα (ΣΚΑΪ). Η Ισπανία είχε δείξει το 2021 ότι οι δύο κανόνες μπορούν να έχουν διαφορετικό εύρος. Η «Ley Rider» έδωσε σε εκπροσώπους εργαζομένων και πέρα από τους διανομείς δικαίωμα πληροφόρησης για τους αλγορίθμους. Το τεκμήριο μισθωτής σχέσης όμως το περιόρισε μόνο στους διανομείς (BOE).

Το κείμενο που θα κρίνει αν ο αλγόριθμος θα λογοδοτεί μόνο στον διανομέα ή και στον υπάλληλο γραφείου βρίσκεται στα χέρια των κοινωνικών εταίρων. Οκτώ εβδομάδες πριν λήξει η προθεσμία, κανείς έξω από τη διαβούλευση δεν το έχει δει.