Η ΕΕ ενέκρινε 4,77 δισ. για ευάλωτα ελληνικά νοικοκυριά

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε στις 27 Αυγούστου ένα πολυετές ταμείο για την Ελλάδα, το Κοινωνικό Σχέδιο για το Κλίμα, ύψους 4,77 δισ. ευρώ για την περίοδο 2026-2032 (European Commission). Ο λόγος που υπάρχει είναι συγκεκριμένος: από το 2027 η ΕΕ αρχίζει σταδιακά να βάζει τιμή στον άνθρακα των καυσίμων που καίμε για θέρμανση και μετακίνηση, και το ταμείο επιστρέφει μέρος αυτού του κόστους σε όσους θα το νιώσουν πιο σκληρά. Για ένα νοικοκυριό που ήδη δυσκολεύεται να ζεστάνει το σπίτι του, όμως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι το μέγεθος του ποσού· είναι πότε και πώς φτάνει κάτι απ' αυτό στην τσέπη του.

Κι εδώ κρύβεται η πρώτη παρανόηση. Τα 4,77 δισ. εγκρίθηκαν, δεν εκταμιεύτηκαν. Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα πληρώνει με βάση την απόδοση: η Ελλάδα υλοποιεί μέτρα, αποδεικνύει ότι έπιασε συμφωνημένα ορόσημα και στόχους, υποβάλλει αίτημα πληρωμής (έως δύο φορές τον χρόνο) και η Επιτροπή δίνει μόνο ό,τι κρίνει ότι επιτεύχθηκε ικανοποιητικά. Αν ένα ορόσημο δεν πιαστεί, η Επιτροπή μπορεί να παγώσει το αντίστοιχο ποσό. Δίνει έως εννέα μήνες περιθώριο· αν δεν διορθωθεί, μειώνει αναλογικά τη χρηματοδότηση (Commission SCF guidance). Δεν είναι, δηλαδή, μια μεγάλη επιταγή, αλλά μια πολυετής διαδρομή με φραγμούς σε κάθε στάση.

Από τα 4,77 δισ., τα 3,57 δισ. έρχονται από ευρωπαϊκούς πόρους και τα 1,2 δισ. είναι εθνική συμμετοχή. Η ελληνική ανακοίνωση αναφέρει 5,3 δισ.· πρόκειται για το ίδιο σχέδιο σε μικτή βάση, δηλαδή 4,8 δισ. συν τον ΦΠΑ όπου υπάρχει φορολογητέα δαπάνη, όχι για κάποιο δεύτερο ταμείο (Capital, ΥΠΟΙΚ).

Γιατί χρειάζεται καν αυτή η αντιστάθμιση; Επειδή τα καύσιμα κτιρίων και μεταφορών μπαίνουν σε ένα νέο σύστημα τιμολόγησης του άνθρακα, το ETS2, που δεν χρεώνει απευθείας τον καταναλωτή αλλά τους προμηθευτές καυσίμων, οι οποίοι περνούν μέρος του κόστους στην αντλία και στον λογαριασμό (EU Climate Action). Τα χρήματα του Ταμείου κλείνουν τον κύκλο: δεν βγαίνουν από γενική φορολογία, αλλά από τους ίδιους τους πλειστηριασμούς αυτών των δικαιωμάτων εκπομπών, ενώ ο κανονισμός ορίζει ότι η άμεση εισοδηματική στήριξη δεν ξεπερνά το 37,5% κάθε σχεδίου, ώστε το μεγαλύτερο μέρος να πάει σε επενδύσεις που μειώνουν μόνιμα την εξάρτηση από ακριβά καύσιμα (EUR-Lex Reg. 2023/955).

Αυτό εξηγεί πού πάνε τα χρήματα. Το σχέδιο στοχεύει συνολικά περίπου 460.000 ευάλωτα νοικοκυριά (TheTOC). Για τα κτίρια προβλέπει έως 62.000 πλήρεις ενεργειακές ανακαινίσεις κατοικιών, 200.000 αντλίες θερμότητας ή ηλιακούς θερμοσίφωνες και 2.800 νέες κοινωνικές κατοικίες (European Commission). Απέναντι στον στόχο των 460.000, οι 62.000 βαριές ανακαινίσεις δείχνουν το μέγεθος του εγχειρήματος: η ουσιαστική αναβάθμιση φτάνει σε ένα μικρό κομμάτι, οι υπόλοιποι παίρνουν ελαφρύτερες παρεμβάσεις.

Στις μεταφορές, ο πυλώνας φτάνει περίπου το 1,46 δισ. ευρώ (Iefimerida): πάνω από 200 ηλεκτρικά λεωφορεία, υποδομές φόρτισης και social leasing (ενοικίαση με κρατική επιδότηση) ηλεκτρικού οχήματος για 15.000 νοικοκυριά που εξαρτώνται από αυτοκίνητο. Άλλα 820 εκατ. ευρώ πηγαίνουν σε 28.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις, για να μειώσουν το ενεργειακό και μεταφορικό τους κόστος (Capital).

Το πιο απτό ατομικό μέτρο σήμερα είναι και το μικρότερο: μια αύξηση έως 100 ευρώ τον χρόνο στο επίδομα θέρμανσης, για περίπου 780.000 σημερινούς δικαιούχους, από το 2027 έως το 2032 (Newsbeast). Όλα τα υπόλοιπα, από τις ανακαινίσεις ώς το leasing, περιμένουν προσκλήσεις και υπουργικές αποφάσεις για να γίνουν πραγματικό δικαίωμα.

Ένα σχέδιο κατά της φτώχειας που δυσκολεύεται να φτάσει τους φτωχούς

Η Ελλάδα μπαίνει στο νέο σύστημα από αδύναμη θέση. Το 2024, το 19% του πληθυσμού δήλωσε ότι δεν μπορούσε να κρατήσει ζεστό το σπίτι, έναντι 9,2% στην ΕΕ (Insider). Τα χαμηλού εισοδήματος νοικοκυριά ξοδεύουν το 62,8% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στέγαση (Powergame), ενώ 22,4% δηλώνει ότι είναι υποχρεωμένο να έχει αυτοκίνητο επειδή δεν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική (OT). Το ίδιο φαίνεται μέσα στα σπίτια, που το καλοκαίρι γίνονται θερμικές παγίδες με τον υδράργυρο να αγγίζει τους 38 βαθμούς (To Brief).

Το πρόβλημα είναι ότι τα μεγάλα επενδυτικά μέτρα μοιάζουν με το γνωστό «Εξοικονομώ»: υψηλή επιδότηση, αλλά ιδία συμμετοχή γύρω στις 5.000 ευρώ και πληρωμή σε στάδια. Για κάποιον που ήδη δίνει τα δύο τρίτα του εισοδήματός του στη στέγαση, αυτή η «μικρή» συμμετοχή δεν είναι μικρή. Έτσι, όσοι έχουν ιδιοκτησία, ρευστότητα και τον χρόνο να μπουν σε πρόγραμμα απορροφούν συνήθως τη μερίδα του λέοντος, ενώ οι φτωχότεροι ενοικιαστές και η επαρχία μένουν κυρίως στο προσωρινό επίδομα. Και το κενό είναι μεγάλο: ανάλυση του Green Tank υπολογίζει ότι η ουσιαστική κάλυψη της ενεργειακής και μεταφορικής ευαλωτότητας απαιτεί 11,9-15,5 δισ. ευρώ, πολλαπλάσιο του πακέτου (Green Tank).

Στο τιμόνι είναι συγκεκριμένα πρόσωπα: το οικονομικό επιτελείο (ο νόμος 5294/2026 φέρει τις υπογραφές Πιερρακάκη, Παπαθανάση και Παπασταύρου) και μια νέα Ειδική Υπηρεσία Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, στημένη στα πρότυπα του Ταμείου Ανάκαμψης (Forin). Το πρώτο πραγματικό τεστ, λοιπόν, δεν είναι τα 4,77 δισ. Είναι αν, ώς το πρώτο αίτημα πληρωμής που δεν αναμένεται πριν το 2027, η Αθήνα θα έχει μετατρέψει τις εξαγγελίες σε προσκλήσεις, ΚΥΑ και ελεγκτικά συστήματα που περνούν τον έλεγχο της Επιτροπής. Μέχρι τότε, το μόνο σίγουρο για το νοικοκυριό είναι έως 100 ευρώ τον χρόνο στο επίδομα θέρμανσης, από το 2027.