Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο κρίνει άκυρα τα ισόβια του Καβαλά

Με ψήφους 15 έναντι 2, η Μεγάλη Σύνθεση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΑΔ) διέταξε στις 25 Αυγούστου την Τουρκία να αποφυλακίσει «το συντομότερο δυνατό» τον Οσμάν Καβαλά (ECHR, BBC). Ο Καβαλά, Τούρκος επιχειρηματίας και χρηματοδότης οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, κρατείται σχεδόν εννέα χρόνια, και το ίδιο δικαστήριο είχε ήδη διατάξει την απελευθέρωσή του το 2019, εντολή που η Άγκυρα απλώς αγνόησε. Αυτή τη φορά όμως το Στρασβούργο πάει πιο μακριά: κρίνει την ίδια την ισόβια καταδίκη του άκυρη κατά το ευρωπαϊκό δίκαιο, και το διακύβευμα ξεπερνά ένα πρόσωπο.

Πώς φτάσαμε ως εδώ: ο Καβαλά συνδέθηκε από τις τουρκικές αρχές με τις διαδηλώσεις του πάρκου Γκεζί το 2013 και, αργότερα, με το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016. Συνελήφθη τον Οκτώβριο του 2017. Το 2020 αθωώθηκε για το Γκεζί, αλλά ξανασυνελήφθη μέσα σε ώρες με νέα νομική βάση, και τον Απρίλιο του 2022 καταδικάστηκε σε επιβαρυμένη ισόβια κάθειρξη. Το ίδιο έτος, μέσα από τη σπάνια διαδικασία παράβασης του άρθρου 46 της Σύμβασης, το δικαστήριο έκρινε ότι η Τουρκία είχε παραβιάσει την ίδια της την υποχρέωση να εφαρμόσει την πρώτη απόφαση (HUDOC-EXEC).

Δημόσιος λόγος βαφτίστηκε έγκλημα

Η νέα απόφαση στέκεται σε έξι παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης: του άρθρου 3, καθώς η ισόβια χωρίς πραγματική προοπτική επανεξέτασης συνιστά απάνθρωπη μεταχείριση· του άρθρου 5, για στέρηση ελευθερίας χωρίς νόμιμη βάση· του άρθρου 6, για μη δίκαιη δίκη· των άρθρων 10 και 11, για την ελευθερία έκφρασης και συνάθροισης· και του άρθρου 18, για περιορισμό δικαιωμάτων με αλλότριο σκοπό (bianet). Το δικαστήριο έκρινε ότι οι πράξεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε η καταδίκη ήταν συμμετοχή σε δημόσια συζήτηση, στήριξη πρωτοβουλιών της κοινωνίας των πολιτών και διάδοση πληροφορίας γύρω από το Γκεζί. Δράση που η ίδια η Σύμβαση προστατεύει. Κανένας αποδεδειγμένος δεσμός με βία, παρότι ο τουρκικός Ποινικός Κώδικας απαιτεί ακριβώς τέτοια σύνδεση (MLSA). Πιο βαριά ακόμη, το δικαστήριο έκρινε ότι ο «κυρίαρχος σκοπός» της δίωξης ήταν να τιμωρήσει και να φιμώσει έναν υπερασπιστή δικαιωμάτων (HRW).

Το Στρασβούργο δεν σβήνει μόνο του μια τουρκική ποινική απόφαση. Δεσμεύει όμως την Τουρκία ως προς το αποτέλεσμα: να πάψει η παραβίαση και να επανέλθει ο Καβαλά, όσο γίνεται, εκεί που θα βρισκόταν χωρίς αυτήν. Στην πράξη αυτό σημαίνει αποφυλάκιση, διακοπή εκτέλεσης της ποινής και άρση των συνεπειών της καταδίκης. Το πιθανότερο εσωτερικό εργαλείο είναι η επανάληψη της δίκης: το τουρκικό δίκαιο την επιτρέπει μετά από τελεσίδικη απόφαση του ΕΔΑΔ, αλλά η αίτηση πρέπει να κατατεθεί μέσα σε ένα έτος και την κρίνει το ίδιο δικαστήριο που εξέδωσε την αρχική καταδίκη (Mona Hukuk). Το ερώτημα δεν είναι πια νομικό, είναι πολιτικό.

Η πρώτη τουρκική απάντηση δείχνει άρνηση. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης χαρακτήρισε την απόφαση «το τελευταίο παράδειγμα μεροληπτικής στάσης» του δικαστηρίου και υποστήριξε ότι το ΕΔΑΔ υπερέβη την αρμοδιότητά του (DW, Odatv). Ακόμη πιο σκληρά, ο προεδρικός σύμβουλος Μεχμέτ Ουτσούμ μίλησε για «πολιτικές αποφάσεις» και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο η Τουρκία να επανεξετάσει τη σχέση της με τη Σύμβαση και το δικαίωμα ατομικής προσφυγής (T24, Haberler). Η γραμμή είναι σταθερή: εσωτερικό ζήτημα κυριαρχίας, όχι υπόθεση για εξωτερικό δικαστή.

Ποιος μπορεί πραγματικά να πιέσει

Η εκτέλεση δεν επιστρέφει στο ΕΔΑΔ, αλλά στην Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, το πολιτικό όργανο των κρατών-μελών που εποπτεύει αν εφαρμόζονται οι αποφάσεις. Η υπόθεση Καβαλά βρίσκεται στο αυστηρότερο κανάλι παρακολούθησης και έχει ήδη περάσει από το βαρύτερο εργαλείο της Σύμβασης, τη διαδικασία παράβασης, που όμως δεν απελευθερώνει τον κρατούμενο ούτε επιβάλλει αυτόματες κυρώσεις (HUDOC-EXEC).

Το ίδιο το δικαστήριο μίλησε για «συστημικό πρόβλημα» στην ανεξαρτησία της τουρκικής δικαιοσύνης (AP), διάγνωση που καταγράφει και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην τελευταία έκθεσή της για την Τουρκία (European Commission). Ό,τι απομένει είναι διαδοχικά ψηφίσματα, πολιτική απομόνωση και, στο έσχατο άκρο, αναστολή δικαιωμάτων ή αποβολή βάσει του Καταστατικού. Το εργαλείο υπάρχει· λείπει η βούληση, γιατί η Άγκυρα παραμένει κρίσιμη για το ΝΑΤΟ, τη Μαύρη Θάλασσα, την Ουκρανία και το μεταναστευτικό (RND).

Η σύνδεση με την Αθήνα είναι θεσμική, όχι διμερής. Τον Μάιο του 2026 το ίδιο δικαστήριο δικαίωσε δύο κληρικούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου που είχαν αποκλειστεί από τη διοίκηση ελληνορθόδοξων βακουφίων (θρησκευτικών ιδρυμάτων) στην Πόλη, μεταφέροντας το ζήτημα από το στενά περιουσιακό στο πεδίο των θρησκευτικών δικαιωμάτων (To Brief). Είναι το ίδιο σύστημα συμμόρφωσης πάνω στο οποίο πατά η ελληνική επιχειρηματολογία για το Φανάρι. Αν η Τουρκία μπορεί να αγνοήσει τον Καβαλά, μπορεί να αγνοήσει και αυτά.

Ένα έμβασμα δεν εξαγοράζει ισόβια

Το δικαστήριο επιδίκασε 70.000 ευρώ για ηθική βλάβη και άλλα 43.342 για δικαστικά έξοδα, ποσά που η Άγκυρα μπορεί να πληρώσει χωρίς να αλλάξει τίποτα (bianet). Μια επιβαρυμένη ισόβια ποινή δεν εξαγοράζεται με ένα τραπεζικό έμβασμα. Και δεν αρκεί καν να βγει ο Καβαλά από τη φυλακή: στο τουρκικό δίκαιο η καταδίκη φεύγει από το ποινικό μητρώο μόνο αν η επαναλαμβανόμενη δίκη καταλήξει σε αθώωση, αλλιώς μεταφέρεται σε αρχείο και δεν εξαφανίζεται (Mona Hukuk). Άρα το αν θα εκτελεστεί η απόφαση δεν κρίνεται πια στο Στρασβούργο, αλλά στους υπουργούς των κρατών-μελών στην επόμενη συνεδρίαση της Επιτροπής Υπουργών. Και η μέχρι τώρα εμπειρία λέει ότι η νομική νίκη ήταν το εύκολο μέρος.