Τα κέντρα επιστροφής έχουν νόμο, όχι ακόμη χώρα

Το 2025 οι χώρες της ΕΕ έκαναν λιγότερες από τρεις επιστροφές για κάθε δέκα εντολές επιστροφής που εξέδωσαν (Eurostat). Για να κλείσουν αυτή την απόσταση, οι υπουργοί Εσωτερικών ενέκριναν σήμερα οριστικά στο Λουξεμβούργο τον νέο κανονισμό επιστροφών. Ο κανονισμός επιτρέπει στα κράτη να στέλνουν ανθρώπους χωρίς δικαίωμα παραμονής σε συμφωνημένη τρίτη χώρα (Συμβούλιο της ΕΕ). Η έγκριση δίνει νομική βάση στα κέντρα, αλλά δεν δημιουργεί κανένα: κέντρο λειτουργεί μόνο όταν υπάρξει συμφωνία με χώρα που δέχεται να το φιλοξενήσει.

Σε απόλυτους αριθμούς, το 2025 εκδόθηκαν περίπου 491.950 εντολές και έγιναν 135.460 επιστροφές. Το 2024 οι αντίστοιχοι αριθμοί ήταν περίπου 453.000 και 110.000 (Eurostat). Οι αριθμοί δεν αφορούν τα ίδια πρόσωπα, γιατί είναι εντολές και αναχωρήσεις του ίδιου έτους. Δείχνουν λοιπόν το μέγεθος του προβλήματος, όχι ποσοστό συμμόρφωσης.

Τι αλλάζει στον κανόνα

Η Ένωση έχει κοινό πλαίσιο από το 2008, την Οδηγία Επιστροφών (EUR-Lex), την οποία κάθε κράτος ενσωμάτωνε με τον δικό του τρόπο. Ο κανονισμός, αντίθετα, εφαρμόζεται απευθείας. Δημιουργεί ευρωπαϊκή εντολή επιστροφής και ανταλλαγή στοιχείων μέσω του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν. Επιτρέπει επίσης σε ένα κράτος να αναγνωρίζει την απόφαση επιστροφής άλλου κράτους, αρχικά σε προαιρετική βάση (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Οι υποστηρικτές του υπολογίζουν ότι όποιος απορρίφθηκε στη Γερμανία δεν θα ξεκινά από το μηδέν όταν εντοπιστεί στην Ελλάδα. Αυτό είναι προσδοκία, όχι μετρημένο αποτέλεσμα.

Η μεγαλύτερη αντιπαράθεση αφορά όσους θα σταλούν σε κέντρο εκτός Ευρώπης. Σύμφωνα με τις συνόψεις του Ευρωκοινοβουλίου, η κράτηση μπορεί να φτάσει τους 24 μήνες και να παραταθεί υπό όρους έως έξι ακόμη μήνες. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από τη μεταφορά (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Η ίδια η μεταφορά στηρίζεται στο άρθρο 17. Κατά την ανάλυση του PubAffairs Bruxelles, το άρθρο επιτρέπει να σταλεί κάποιος σε τρίτη χώρα μόνο αν εκείνη έχει συμφωνήσει να τον δεχθεί. Από τις δημόσιες συνόψεις δεν προκύπτει με σαφήνεια αν η προσφυγή του μεταφερόμενου σταματά αυτόματα τη μεταφορά.

Το χρονοδιάγραμμα έχει δύο φάσεις. Οι διατάξεις για τα κέντρα εφαρμόζονται σχεδόν αμέσως μετά τη δημοσίευση του κανονισμού στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ, ενώ οι υπόλοιπες έναν χρόνο αργότερα (Συμβούλιο της ΕΕ, Kleine Zeitung). Η ημερομηνία της δημοσίευσης δεν έχει ανακοινωθεί. Έτσι η νομική βάση για τα εξωτερικά κέντρα θα ισχύσει πριν από το μεγαλύτερο μέρος των κοινών κανόνων.

Αθήνα υπέρ, Μαδρίτη κατά

Στην ψηφοφορία η Ισπανία ψήφισε κατά και το Βέλγιο απείχε (EFE, Vozpópuli). Ο Ιρλανδός υπουργός Jim O'Callaghan, εκ μέρους της προεδρίας, υποστήριξε ότι οι κανόνες θα επιταχύνουν τις επιστροφές και θα σέβονται τα δικαιώματα (Συμβούλιο της ΕΕ). Ο Ισπανός υπουργός Fernando Grande-Marlaska διαφώνησε σε τρία σημεία: τη νομική βεβαιότητα, την αναλογικότητα και την προστασία όσων μεταφέρονται (Vozpópuli).

Η Αθήνα βρίσκεται στην αντίθετη πλευρά. Στις 4 Σεπτεμβρίου η Ελλάδα, η Δανία, η Γερμανία, η Αυστρία και η Ολλανδία συμφώνησαν σε κοινές αρχές και σε οδικό χάρτη για συνεργασία με τρίτη χώρα (CNN Greece, To Brief). Ο υπουργός Μετανάστευσης Θάνος Πλεύρης έχει θέσει στόχο να λειτουργεί κέντρο στην Αφρική το δεύτερο εξάμηνο του 2027, όταν η Ελλάδα θα ασκεί την προεδρία του Συμβουλίου (ΣΚΑΪ, Πρώτο Θέμα). Στις 28 Σεπτεμβρίου είπε ότι η χώρα έχει επιλεγεί, χωρίς να την κατονομάσει. Υπογεγραμμένη συμφωνία δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Το 2027 είναι στόχος της κυβέρνησης, όχι προθεσμία του κανονισμού.

Η ελληνική πρόταση για έκτακτο μηχανισμό είναι χωριστό θέμα και αφορά το άσυλο, όχι τις επιστροφές. Προβλέπει, υπό κριτήρια, προσωρινή αναστολή της παραλαβής αιτήσεων ασύλου. Σήμερα δεν εγκρίθηκε και παραπέμφθηκε σε επόμενο Συμβούλιο (ΕΡΤ, Reuters μέσω WTVB).

Το πλησιέστερο προηγούμενο ακολουθεί άλλο νομικό μοντέλο, αλλά δείχνει τα πρακτικά εμπόδια. Το Antimafia Duemila, με στοιχεία του ιταλικού υπουργείου, καταγράφει 685 μεταφορές ως τις 14 Ιουλίου στο ιταλικό κέντρο του Gjader στην Αλβανία. Από αυτές προέκυψαν 101 επαναπατρισμοί (Antimafia Duemila).

Ποιος θα εποπτεύει τα κέντρα

Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης ζητά τέσσερα πράγματα: αξιολόγηση κινδύνων πριν από κάθε συμφωνία, δεσμευτικά και δημόσια κείμενα, ανεξάρτητη και συνεχή παρακολούθηση, και ουσιαστική δυνατότητα επανεξέτασης (Συμβούλιο της Ευρώπης). Κυβερνητικοί εκπρόσωποι αναφέρουν ως πιθανούς επόπτες την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης. Τον Σεπτέμβριο όμως και οι δύο οργανισμοί δήλωσαν ότι δεν έχουν συμφωνήσει σε τέτοιο ρόλο (AP μέσω Fortune).

Δεν έχει αποφασιστεί ποιος θα ελέγχει τι γίνεται μέσα στα κέντρα, και οι δύο οργανισμοί που προτείνονται για αυτή τη δουλειά δεν την έχουν αναλάβει.