Ξεκίνησε το ταξίδι για τον Φόβο του Άρη

Είναι ο Φόβος, ο μικρός δορυφόρος του Άρη, ένας αστεροειδής που «έπιασε» κάποτε ο πλανήτης ή κομμάτι του ίδιου του Άρη; (NASA) Η ιαπωνική αποστολή MMX, που απογειώθηκε με πύραυλο H3 από το Τανεγκασίμα το βράδυ της Δευτέρας 19 Οκτωβρίου (ώρα Ευρώπης), ξεκίνησε για να ψάξει την απάντηση από κοντά (JAXA). Αν όλα πάνε κατά το σχέδιο, μια κάψουλα με υλικό από τον Φόβο θα προσγειωθεί στην Αυστραλία το 2031 (DLR).

Η επιτυχία ως τώρα αφορά την αρχή του ταξιδιού. Το σκάφος αποχωρίστηκε από τον πύραυλο περίπου 71 λεπτά μετά την απογείωση και μπήκε στην προβλεπόμενη τροχιά (JAXA). Σύμφωνα με το AFP, η JAXA έλαβε σήματα όπως αναμενόταν, και η επιστήμονας της αποστολής Mari Aida μίλησε για ανακούφιση. Ο Άρης, ο Φόβος και η δειγματοληψία είναι ακόμη μπροστά.

Ένας δορυφόρος, δύο βιογραφίες

Από μακριά, ο Φόβος δίνει δύο αντιφατικές μαρτυρίες. Το σκοτεινό φάσμα της επιφάνειάς του (ο τρόπος που ανακλά το φως) θυμίζει πρωτόγονους αστεροειδείς, τα αρχαία συντρίμμια από τη γέννηση του Ηλιακού Συστήματος· η σχεδόν κυκλική τροχιά του κοντά στον ισημερινό του Άρη, όμως, ευνοεί την ιδέα ότι συσσωματώθηκε από υλικό που εκτινάχθηκε όταν ένα μεγάλο σώμα χτύπησε τον πλανήτη (JAXA). Μοιάζει με έναν άγνωστο στο οικογενειακό τραπέζι που είναι ντυμένος σαν τουρίστας, αλλά κάθεται στη θέση του σαν να μεγάλωσε στο σπίτι.

Τα τηλεσκόπια βλέπουν μόνο το «ντύσιμο». Στο εργαστήριο, οι ερευνητές μπορούν να εξετάσουν τα ορυκτά, τις αναλογίες των στοιχείων, τα ισότοπα και την ηλικία μεμονωμένων κόκκων (DLR). Τα ισότοπα είναι εκδοχές του ίδιου χημικού στοιχείου με ελαφρώς διαφορετικό βάρος, και το μείγμα τους λειτουργεί σαν προφορά: προδίδει από πού κατάγεται ένα υλικό. Αν οι κόκκοι «μιλούν» σαν πρωτόγονοι αστεροειδείς, ενισχύεται η σύλληψη· αν μοιάζουν με αρειανό υλικό και κουβαλούν ίχνη της θερμικής τους ιστορίας, δηλαδή του πότε και πώς θερμάνθηκαν, ενισχύεται η πρόσκρουση (NASA).

Υπάρχει μια παγίδα. Αρειανά θραύσματα μπορεί να έφτασαν στην επιφάνεια του Φόβου αργότερα, οπότε ένας κόκκος από τον Άρη δεν αποδεικνύει ότι ο δορυφόρος είναι παιδί του (JAXA). Γι' αυτό μετρά η ανάλυση κόκκο προς κόκκο, σαν να ξεχωρίζεις τα συστατικά ενός ανακατεμένου σακουλιού από το χημικό τους αποτύπωμα. Κανείς πάντως δεν εγγυάται ότι η σύσταση μόνη της θα κλείσει οριστικά τη διαφωνία.

Από το Τανεγκασίμα στην Αυστραλία

Το σχέδιο προβλέπει άφιξη στον Άρη τον Αύγουστο του 2027 και χαρτογράφηση κοντά στον Φόβο για την επιλογή σημείων (JAXA). Πρώτος θα κατέβει ο γαλλογερμανικός Idefix, γύρω στην αλλαγή του 2028 στο 2029: θα αφεθεί να πέσει από ύψος περίπου 40 έως 100 μέτρων, θα ανασηκωθεί μετά την πτώση και θα μετρήσει από κοντά ορυκτά, θερμοκρασία και τη συμπεριφορά του εδάφους (επιστημονική εργασία για τον Idefix). Ο Idefix εξερευνά, δεν μαζεύει· οι μετρήσεις του θα βοηθήσουν να διαλεχτεί το σημείο της δειγματοληψίας.

Τα δείγματα θα τα πάρει το κύριο σκάφος της MMX, με στόχο τουλάχιστον 10 γραμμάρια υλικού (DLR). Το πότε ακριβώς δεν έχει κλειδώσει: οι δημόσιες περιγραφές τοποθετούν τη δειγματοληψία κάπου από τα τέλη του 2028 έως το 2030 (ESA, Space.com).

Εκεί βρίσκεται και η δυσκολότερη δοκιμασία. Το σκάφος πρέπει να αγγίξει άγνωστο έδαφος με εξαιρετικά ασθενή βαρύτητα, ενώ ένα σήμα από τη Γη και πίσω χρειάζεται έως περίπου 44 λεπτά, άρα ο άμεσος έλεγχος από τους μηχανικούς είναι περιορισμένος (NASA). Για να μην κρέμονται όλα από μία τεχνική, φέρει δύο διαφορετικούς συλλέκτες: έναν για υλικό κάτω από την επιφάνεια και έναν δεύτερο για την ίδια την επιφάνεια.

Η επιστροφή δειγμάτων δεν είναι καινούργια: η ιαπωνική Hayabusa2 έφερε υλικό από τον αστεροειδή Ryugu το 2020 και η αμερικανική OSIRIS-REx από τον Bennu το 2023 (NASA, Hayabusa2, NASA, OSIRIS-REx). Αν όμως η MMX ολοκληρωθεί, θα είναι η πρώτη ελεγχόμενη αποστολή που φέρνει δείγμα από δορυφόρο άλλου πλανήτη (JAXA). Ο Φόβος έχει ιστορικό δύσκολου στόχου, αφού προηγούμενες αποστολές είτε έμειναν σε παρατηρήσεις είτε απέτυχαν πριν από την τελική τους φάση (NASA). Η MMX δεν ψάχνει ζωή· ψάχνει το πώς γεννιούνται οι δορυφόροι και πώς ταξίδευε η ύλη στο νεαρό Ηλιακό Σύστημα.

Από απόσταση, ο Φόβος δίνει δύο απαντήσεις για το ποιος είναι. Το βράδυ της 19ης Οκτωβρίου ξεκίνησε το σκάφος που θα φέρει στη Γη λίγους κόκκους του, μια χούφτα σκόνης που ίσως αποδειχθεί πιο πειστικός μάρτυρας από κάθε τηλεσκόπιο.