Στο Νεπάλ θάβουν αγνώριστους νεκρούς κρατώντας DNA

Σε έναν ανοιχτό χώρο στο Devghat, λίγο έξω από την πόλη Bharatpur στο κεντρικό Νεπάλ, συνεργεία άρχισαν να θάβουν σορούς που κανείς δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει. Πρώτα όμως παίρνουν από την καθεμία δείγμα DNA και της δίνουν έναν μοναδικό αριθμό. Είναι το πιο σιωπηλό κεφάλαιο μιας καταστροφής που κρατά μέρες: οι πλημμύρες στα σύνορα Νεπάλ–Θιβέτ, που ξέσπασαν στα τέλη Αυγούστου μετά από κατάρρευση πάγου και βράχων ψηλά στα Ιμαλάια, έχουν αφήσει πάνω από χίλιους νεκρούς και χιλιάδες αγνοούμενους (To Brief).

Στη Chitwan, όπου κατέληξαν πολλές σοροί που παρέσυρε ο ποταμός Trishuli, η τοπική επιτροπή ασφαλείας αποφάσισε την ταφή 229 αγνώστων και αζήτητων νεκρών, αφού πρώτα ελήφθη DNA (Kathmandu Post). Στις 31 Αυγούστου η αστυνομία της περιοχής ανέφερε 272 σορούς ανασυρμένες, μόλις 10 αναγνωρισμένες και 103 ήδη θαμμένες στο Devghat με φυλαγμένα τα στοιχεία τους (Himalayan Times). Ο αριθμός που μετράει εδώ δεν είναι πόσοι θάφτηκαν, αλλά πόσο λίγοι έχουν όνομα.

Οι πρώτες μέρες ήταν διάσωση: στρατός, ελικόπτερα, σκύλοι, ομάδες που έσκαβαν σήραγγες υδροηλεκτρικών για εγκλωβισμένους εργάτες. Έπειτα τα νεκροτομεία γέμισαν και η κρίση άλλαξε πρόσωπο (Channel NewsAsia). Η κλίμακα εξηγεί γιατί. Στη νεπαλέζικη πλευρά, η κρατική αρχή διαχείρισης καταστροφών (NDRRMA) μετρούσε στις 9 το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου 987 νεκρούς και 3.916 αγνοούμενους (UPI, Ahram/AP). Στη θιβετιανή πλευρά τα στοιχεία είναι παλαιότερα: η τελευταία διαθέσιμη κινεζική ενημέρωση, με ημερομηνία 29 Αυγούστου, έδινε 16 νεκρούς και 546 αγνοούμενους, και ως την 1η Σεπτεμβρίου δεν είχε βγει νεότερος αριθμός (New York Times, U.S. Embassy Beijing). Οι δύο μετρήσεις δεν αθροίζονται καθαρά· ανήκουν σε διαφορετικές ώρες.

Γιατί όμως χρειάζεται DNA και αριθμός για να θάψεις κάποιον; Η μαζική ταυτοποίηση θυμάτων καταστροφής μοιάζει με το χτίσιμο δύο ξεχωριστών ντοσιέ που μετά ταιριάζονται μεταξύ τους. Το ένα φτιάχνεται από τη σορό: πού βρέθηκε, φωτογραφίες, δακτυλικά αποτυπώματα, οδοντιατρικά, DNA, προσωπικά αντικείμενα. Το άλλο φτιάχνεται από τους συγγενείς: πώς έμοιαζε ο αγνοούμενος, ιατρικά αρχεία και, το πιο κρίσιμο, δείγμα DNA από συγγενή πρώτου βαθμού. Η ταυτότητα δεν βγαίνει από το «μοιάζει», αλλά από το ποια στοιχεία ταιριάζουν επιστημονικά και νομικά (Springer, Wiley).

Το DNA δεν βγάζει μόνο του όνομα. Ένα γενετικό προφίλ από μια σορό χρειάζεται κάτι να συγκριθεί μαζί του: μια οδοντόβουρτσα του αγνοουμένου, αίμα από τη μητέρα του. Γι' αυτό η προσωρινή ταφή με αριθμό, συντεταγμένες GPS και φυλαγμένο δείγμα δεν είναι εγκατάλειψη· είναι ο τρόπος να μη χαθεί ο άνθρωπος όσο η ταυτοποίηση παίρνει τον χρόνο της (ICRC). «Ο κόσμος φοβάται ότι θα είναι μόνιμη ταφή, αλλά είναι μόνο προσωρινή διαχείριση», είπε ο αστυνομικός Anil Thapa, που συντονίζει τη διαχείριση σορών στη Chitwan (AP).

Η ίδια γεωγραφία που έκανε δύσκολη τη διάσωση κάνει τώρα δύσκολη την επιστροφή. Μεγάλο μέρος των αγνοουμένων ήταν ξένοι: προσκυνητές προς το όρος Kailash και τη λίμνη Mansarovar στο Θιβέτ, πεζοπόροι ή εργάτες σε υδροηλεκτρικά (DW). Στη νεπαλέζικη πλευρά αναφέρονται 583 αλλοδαποί αγνοούμενοι (Korea Times/AP, Business Standard), στη θιβετιανή άλλοι 261 (SCMP). Κομμένοι δρόμοι, ένα κλειστό σύνορο, οικογένειες σε άλλες ηπείρους, χαμένα διαβατήρια και σοροί που ταξίδεψαν εκατοντάδες χιλιόμετρα με το ποτάμι σημαίνουν ότι το «γυρίζω τον νεκρό στην πατρίδα» γίνεται αναγκαστικά μια αργή, πολυκρατική, ιατροδικαστική διαδικασία (Straits Times).

Τα κράτη προσπαθούν να καλύψουν αυτή την απόσταση. Η Ινδία, με τους περισσότερους αγνοουμένους, έστειλε 19μελή ιατροδικαστική ομάδα (ANI) και δημοσίευσε βήμα-βήμα διαδικασία ταυτοποίησης και επαναπατρισμού, ζητώντας DNA πρώτου βαθμού όταν η οπτική αναγνώριση δεν αρκεί (NDTV). Η Αυστραλία λειτουργεί κυρίως ως προξενική γραμμή για τους δικούς της αγνοουμένους (ABC), ενώ το νεπαλέζικο ΥΠΕΞ λέει ότι άνοιξε κέντρο για ξένους και ζήτησε διεθνή βοήθεια για DNA και αποθήκευση σορών (Nepal MoFA).

Αυτό που δεν υπάρχει, τουλάχιστον δημόσια, είναι ένα πλήρες διακρατικό πρωτόκολλο Νεπάλ–Κίνας: πώς ανταλλάσσονται οι λίστες, πώς παραδίδονται τα λείψανα, ποιος υπογράφει την τελική παράδοση. Και για το θιβετιανό σκέλος, σχεδόν όλη η εικόνα περνά από κρατικά κινεζικά κανάλια, με περιορισμένη ανεξάρτητη επιβεβαίωση (Guardian).

Για τις εκατοντάδες οικογένειες που περιμένουν, η διαφορά ανάμεσα σε έναν αριθμό και σε ένα όνομα μετριέται σε μήνες εργαστηριακής δουλειάς. Οι νεκροί στο Devghat δεν είναι το τέλος της ιστορίας· είναι φάκελοι που περιμένουν το δεύτερο μισό τους — ένα δείγμα από κάποιον που τους έψαχνε.