Τι επιτρέπει ο νέος ευρωπαϊκός κανόνας επιστροφών μεταναστών

Το 2025 τα κράτη της ΕΕ εξέδωσαν περίπου 490.000 αποφάσεις αποχώρησης, ενώ οι επιστροφές σε χώρες εκτός ΕΕ ήταν περίπου 130.000, σύμφωνα με τη Eurostat. Οι δύο αριθμοί δεν μετρούν αναγκαστικά τους ίδιους ανθρώπους. Δείχνουν όμως την κλίμακα του χάσματος: περίπου μία αναχώρηση για κάθε τέσσερις αποφάσεις. Σε αυτό το χάσμα απαντά ο κανονισμός που ενέκρινε οριστικά το Συμβούλιο της ΕΕ την 1η Οκτωβρίου (Συμβούλιο της ΕΕ). Ο ίδιος κανονισμός ανοίγει τον δρόμο για κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες, στον σχεδιασμό των οποίων συμμετέχει και η Ελλάδα.

Τι αλλάζει και τι όχι

Όταν η Επιτροπή πρότεινε τον κανονισμό, κατονόμασε ρητά δύο λόγους αλλαγής: τη χαμηλή εκτέλεση των αποφάσεων και τον κατακερματισμό των εθνικών διαδικασιών (πρόταση της Επιτροπής). Ο κανόνας αφορά υπηκόους τρίτων χωρών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής και βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής. Όποιος έχει εκκρεμή αίτηση ασύλου κρίνεται με τους κανόνες του ασύλου. Η βασική καινοτομία είναι η «ευρωπαϊκή εντολή επιστροφής», μια τυποποιημένη καταγραφή της εθνικής απόφασης ώστε να μπορούν να τη χρησιμοποιούν και άλλα κράτη. Η αμοιβαία αναγνώριση αυτών των αποφάσεων μένει αρχικά προαιρετική (EFE). Με απλά λόγια, μια απόφαση της Αθήνας δεν γίνεται αυτόματα απέλαση από το Βερολίνο.

Ο κανονισμός έχει και όρια που κανένα ευρωπαϊκό κείμενο δεν ξεπερνά. Δεν εκδίδει ταξιδιωτικά έγγραφα. Δεν υποχρεώνει τις χώρες καταγωγής να δεχτούν πίσω τους πολίτες τους.

Η έγκριση δεν ήταν ομόφωνη: η Ισπανία καταψήφισε και το Βέλγιο απείχε. Ο Ισπανός υπουργός Εσωτερικών Φερνάντο Γκράντε-Μαρλάσκα διατύπωσε τρεις ενστάσεις, παρότι η Μαδρίτη θέλει αποτελεσματικότερες επιστροφές (elDiario.es). Η πρώτη είναι ότι η αναγνώριση μένει προαιρετική. Η δεύτερη, ότι τα εξωτερικά κέντρα κουβαλούν νομικό και διπλωματικό ρίσκο. Η τρίτη, ότι η παρατεταμένη κράτηση εγείρει ζήτημα αναλογικότητας.

Σύμφωνα με την Επιτροπή, ο κανονισμός τίθεται σε ισχύ την επομένη της δημοσίευσης στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ. Οι διατάξεις για τα κέντρα εφαρμόζονται αμέσως, ενώ όσες απαιτούν προετοιμασία δώδεκα μήνες αργότερα. Έως τις 2 Οκτωβρίου δεν είχε εντοπιστεί δημοσίευση, άρα οι ημερομηνίες δεν έχουν κλειδώσει. Ο νέος κανόνας συμπληρώνει το Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου, που ήδη εφαρμόζεται.

Την ίδια μέρα οι υπουργοί συζήτησαν, χωριστά, την ελληνική πρόταση για ευρωπαϊκό μηχανισμό έκτακτης ανάγκης. Η επίσημη σύνοψη καταγράφει συζήτηση, όχι έγκριση (σύνοψη Συμβουλίου).

Ένα κέντρο χρειάζεται χώρα, όχι μόνο κανονισμό

Εδώ βρίσκεται η ουσία. Ένας άνθρωπος μπορεί να μεταφερθεί σε κέντρο τρίτης χώρας μόνο βάσει χωριστής συμφωνίας με τη χώρα υποδοχής. Η συμφωνία αυτή πρέπει να σέβεται τα διεθνή ανθρώπινα δικαιώματα και τη μη επαναπροώθηση, δηλαδή την απαγόρευση να σταλεί κάποιος εκεί όπου κινδυνεύει. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται (Συμβούλιο της ΕΕ). Ο κανονισμός δηλαδή νομιμοποιεί ένα σχήμα, αλλά δεν δημιουργεί κανένα κέντρο.

Ελλάδα, Δανία, Γερμανία, Αυστρία και Ολλανδία συμφώνησαν στις 4 Σεπτεμβρίου σε αρχές και οδικό χάρτη (δανικό υπουργείο). Στόχος τους είναι συμφωνία με χώρα υποδοχής ως το τέλος του 2026 και πιθανή λειτουργία το 2027. Σύμφωνα με το Agence Europe, οι πέντε κυβερνήσεις δεν έδωσαν λεπτομέρειες για τις συνομιλίες με πιθανούς εταίρους. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί υπογεγραμμένη συμφωνία, χώρα υποδοχής, χρηματοδότηση ή μηχανισμός εποπτείας. Για την Ελλάδα, η πεντάδα σημαίνει θέση στο τραπέζι του σχεδιασμού, όχι εξασφαλισμένο κέντρο (To Brief).

Το πλησιέστερο λειτουργικό προηγούμενο είναι το ιταλικό κέντρο στο Γκιαντέρ της Αλβανίας. Από τον Απρίλιο 2025 έως τον Μάρτιο 2026 μεταφέρθηκαν εκεί περίπου 620 άνθρωποι. Οι επαναπατρισμοί ήταν περίπου 90 και έγιναν μέσω Ιταλίας (Emergency). Είναι πραγματικές επιστροφές, αλλά σε μικρή κλίμακα. Δεν έχει αποδειχθεί πόσες από αυτές οφείλονται στη μεταφορά στην Αλβανία.

Τι θα κρίνει το αποτέλεσμα

Οι κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι τα κέντρα θα αυξήσουν τις επιστροφές και θα αποθαρρύνουν τους διακινητές. Η γερμανική ερευνητική υπηρεσία SWP δεν βρίσκει σαφή τεκμήρια ότι η προοπτική μεταφοράς σε τρίτη χώρα αυξάνει τη συνεργασία ή μειώνει τις αφίξεις. Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης ζητά δημόσιες και δεσμευτικές συμφωνίες, ανεξάρτητη εποπτεία και αποτελεσματική δικαστική επανεξέταση (Συμβούλιο της Ευρώπης). Τα ακριβή όρια της κράτησης θα φανούν μόνο στο δημοσιευμένο κείμενο. Το ίδιο ισχύει για το αν μια προσφυγή θα αναστέλλει τη μεταφορά.

Το Συμβούλιο έδωσε στην Ευρώπη το δικαίωμα να στέλνει ανθρώπους σε κέντρα έξω από τα σύνορά της· τη χώρα που θα τους δεχτεί όμως δεν μπορεί να τη νομοθετήσει. Αυτή την απάντηση τη χρωστούν η Αθήνα και οι τέσσερις εταίροι της ως το τέλος του 2026. Μαζί της χρωστούν και τους όρους που θα δείξουν αν ένα κέντρο επιστρέφει ανθρώπους ή απλώς τους μετακινεί πιο μακριά.